Biënnale van Venetië 2026 opent: In Minor Keys, en wat 130 jaar tentoonstellen ons leert over kunst die ooit op een zolder eindigt

Op zaterdag 9 mei 2026 opent in Venetië de 61ste editie van de Biënnale, met previews voor pers en vakpubliek vanaf 6 mei. Tot 22 november trekt het grootste internationale kunstevenement ter wereld naar verwachting tussen 500.000 en 800.000 bezoekers naar de Giardini en het Arsenale.

Voor een Belgische antiek- en kunstauthenticatieplatform is dat geen verre nieuwsfeit. De Biënnale is, samen met de oudere Parijse Salon-traditie, het mechanisme waardoor de kunstwereld al eeuwen beslist welke schilders, beeldhouwers en grafici over honderd jaar nog gekend zullen zijn. Wat in Venetië hangt, beweegt twee jaar lang prijzen, reputaties en collecties. En een fractie daarvan, vaak in de vorm van gesigneerde litho’s of kleinere werken op papier, eindigt vroeg of laat in een Belgische woonkamer, op een zolder, in een doos die niemand heeft geopend sinds een tante het tien jaar geleden achterliet.

Dit artikel gaat over die brug. Tussen het podium van Venetië en de stille hoeken van uw eigen huis.

De Biënnale van Venetië: een eeuw en drie decennia oud

De eerste Biennale werd geopend in 1895, georganiseerd door de stad Venetië als eerbetoon aan het zilveren jubileum van koning Umberto I van Italië. De ambitie was groot. Venetië wilde positie innemen als hoofdstad van de moderne kunst, op een moment dat moderne musea zoals we ze nu kennen nog amper bestonden. Het Museum of Modern Art in New York zou pas in 1929 openen, het Centre Pompidou in 1977. Venetië was er dertig tot tachtig jaar voor.

In 1895 telde de tentoonstelling 285 kunstwerken en trok ze ongeveer 200.000 bezoekers, voor een stad van die grootte een ongekende aantrekkingskracht. De Biennale werd snel een vaste afspraak, met latere uitbreidingen naar architectuur, dans, theater, muziek en cinema. Vandaag is de Biennale Arte de moeder van alle kunstbiennales wereldwijd. Sao Paulo, Whitney, Documenta, Manifesta, allemaal hebben ze hun model gevonden in wat Venetië deed.

De Biennale werd vanaf 1895 opgezet als tweejaarlijkse afspraak, maar twee wereldoorlogen onderbraken de cyclus. De edities van 1916 en 1918 vielen weg door de Eerste Wereldoorlog. De edities van 1944 en 1946 door de Tweede, met hervatting in 1948. Daarnaast kreeg de tentoonstelling van 1974, georganiseerd in solidariteit met Chili na de Pinochet-staatsgreep, geen officieel editienummer. Daardoor is 2026 de 61ste editie in 131 jaar geschiedenis.

130 jaar tentoonstellen levert iets bijzonders op: een continu archief van wie er op welk moment in de geschiedenis als belangrijk werd beschouwd. James Ensor exposeerde in Venetië in 1900 en 1907. Constant Permeke deed mee in 1922, 1932 en 1934, met een grote terugblik in 1948. Marc Chagall, Henry Moore, Joan Miró, Alexander Calder, allemaal werden ze in de naoorlogse periode gevierd in Venetië, vaak met een Gouden Leeuw die hun internationale reputatie definitief vastlegde.

De Gouden Leeuw is het zwaarste onderscheidingsteken in de hedendaagse kunst. Twee categorieën hebben gewicht: de Gouden Leeuw voor het beste paviljoen en de Gouden Leeuw voor de beste kunstenaar in de centrale tentoonstelling. Wie er een wint, ziet binnen 24 uur de aandacht keren. Voor een levende kunstenaar betekent het vaak dat de prijzen voor zijn of haar werk verdubbelen of vervijfvoudigen binnen een jaar.

Voor 2026 is dat schema eenmalig gewijzigd. Op 30 april 2026 nam de internationale jury van de 61ste editie collectief ontslag, een week voor de opening, na onenigheid over de behandeling van paviljoenen van landen waarvan de leiders aanklachten van het Internationaal Strafhof tegen zich hebben lopen. La Biennale di Venezia heeft daarop besloten de klassieke juryprijzen voor deze editie niet uit te reiken. In plaats daarvan komt er een publieksstemming, de zogenaamde “Visitors’ Lions”, met uitslag op zondag 22 november 2026, de slotdag. Vanaf 2028 wordt het traditionele juryschema verwacht terug te keren.

De Salon-traditie: ouder dan Venetië

De Biennale is jong vergeleken met wat eraan voorafging. De moderne tentoonstelling vindt haar grondslag in Parijs, waar de Académie Royale de Peinture et de Sculpture in 1648 werd opgericht. De academie hield haar eerste publieke tentoonstelling in 1667 in het Louvre, in de Salon Carré. Daar komt het woord “Salon” vandaan dat we nu nog gebruiken.

De Parijse Salon werd vanaf de achttiende eeuw jaarlijks gehouden en vormde tot in de jaren 1880 het zwaarste oordeel in de kunstwereld. Wie er werd toegelaten, kon van zijn werk leven. Wie werd geweigerd, vocht voor zijn brood.

In 1863 weigerde de Salon-jury zoveel werken dat keizer Napoleon III een aparte tentoonstelling liet inrichten voor de afgewezen kunstenaars: de Salon des Refusés. Daar hing onder andere Édouard Manets Déjeuner sur l’herbe. Het schandaal dat volgde bleek achteraf een sleutelmoment in de moderne kunstgeschiedenis. Vanuit die afwijzing groeiden in de decennia daarna alternatieve podia: de Salon des Indépendants in 1884, waar Seurat, Signac, Cézanne en Van Gogh exposeerden. De Salon d’Automne in 1903, waar de Fauvisten doorbraken.

Tussen het ontstaan van de Salon in Parijs en de eerste Biennale in Venetië zit dus 228 jaar. Een eeuwenlange ketting van publieke tentoonstellingen die de kunstwereld stap voor stap moderner heeft gemaakt. Elk van die salons en biennales heeft duizenden kunstenaars op het podium gebracht die inmiddels grotendeels uit het collectieve geheugen zijn verdwenen, maar wier werk nog wel circuleert. In musea, in privécollecties, en, voor wat betreft het bereikbare segment, ook op zolders.

De Belgische plek in dit verhaal

België is sinds de allereerste editie in 1895 aanwezig op de Biennale. Het Belgische paviljoen in de Giardini staat er sinds 1907 en is daarmee een van de oudste vaste paviljoenen op het terrein. Door de Belgische deelname zijn talrijke kunstenaars uit ons land op het Venetiaanse podium gekomen die vandaag in de Belgische canon staan: Théo Van Rysselberghe, James Ensor, Constant Permeke, Léon Spilliaert, Rik Wouters, en in latere decennia Pierre Alechinsky, Marcel Broodthaers, Jan Fabre, Luc Tuymans en Michaël Borremans.

Die continuïteit is belangrijk. Het betekent dat een Belg die vandaag in een familiehuis een werk vindt van een kunstenaar uit, zeg, het interbellum, een redelijke kans heeft dat die kunstenaar ooit op de Biennale heeft gestaan. Niet noodzakelijk in de centrale tentoonstelling, maar wel in het Belgische paviljoen, of in een nationaal paviljoen elders, of in een van de zijtentoonstellingen die rond de Biennale altijd zijn georganiseerd.

Ook Belgische verzamelaars en collectoren hebben een lange traditie van Biennale-aankopen. Verschillende grote private collecties in ons land bouwden zich op via aanwezigheid op de previewdagen van de Biennale, waar werken voor het officiële publiek werd vrijgegeven. Wat die verzamelaars in de jaren 1960 en 1970 in Venetië kochten, schoof een generatie later door naar erfgenamen die het soms wel en soms niet wisten te plaatsen. Daar zit een deel van het antwoord op de vraag waarom een gewone Belgische woonkamer plots een gesigneerde Calder of Miró aan de muur heeft hangen.

In Minor Keys: het thema van 2026

De 61ste editie van de Biennale draagt de titel “In Minor Keys”, een keuze van curator Koyo Kouoh. Kouoh, oorspronkelijk uit Kameroen, was directrice van het Zeitz Museum of Contemporary Art Africa in Kaapstad. Ze stond bekend om haar werk rond Afrikaanse en diasporische kunstenaars en zou de eerste vrouwelijke Afrikaanse curator zijn van de centrale tentoonstelling van de Biennale.

In oktober 2024 werd ze door La Biennale di Venezia aangesteld. Op 10 mei 2025 overleed ze onverwacht, een jaar voor de opening die ze voorbereidde. Met instemming van haar familie en het curatorische team heeft de Biennale besloten haar plannen onveranderd uit te voeren. Het thema “In Minor Keys” wordt zo een posthume hommage.

Het thema zelf is een statement. Kouoh kiest bewust niet voor het luide of het spectaculaire. Ze pleit voor aandacht voor het zachte, het ondergrondse, het onafgemaakte. Voor kunstenaars die in mineur sleutels werken, die niet schreeuwen om aandacht, maar wier werk juist door die ingehouden toon iets blijvends raakt.

De geest van het thema raakt iets fundamenteels. De meeste belangrijke werken zijn niet luid op het moment dat ze ontstaan. Ze worden het later.

Wat een curator doet wat de markt niet doet

De fundamentele kracht van de Biennale, en bij uitbreiding van elke grote curatoriale tentoonstelling, is autoriteitsoverdracht. Een werk dat in Venetië hangt, wordt door specialisten over de hele wereld bekeken. De curator selecteert. Het publiek discussieert. Kritieken volgen. De markt kijkt mee, met de portefeuille klaar.

Een werk dat in Venetië hangt en in 2027 voor 80.000 euro wordt verkocht bij Sotheby’s, krijgt na de eerste verkoop nog een tweede laag autoriteit: marktautoriteit. Maar de curatoriale autoriteit kwam eerst, en die is duurzamer.

Voor wie kunst koopt, of erft, of vindt: die nuance is essentieel. Prijs is niet hetzelfde als autoriteit. Een werk kan duur zijn omdat het modieus is. Een werk kan goedkoop zijn omdat de markt het nog niet heeft ingehaald. Of omdat de kunstenaar nog niet in een belangrijke tentoonstelling werd opgenomen. Of omdat de provenance niet voldoende is gedocumenteerd.

Dat onderscheid maken is de stille discipline van de specialist. In een eerdere blog werkten we het verschil uit tussen taxatiewaarde en marktwaarde voor antiek, voor wie meer wil begrijpen over hoe waarde tot stand komt buiten de aandacht van curatoren.

Twee verhalen van Venetië naar een Belgische woonkamer

Tot zover de geschiedenis. Nu het concrete deel. Hoe komt een werk dat ooit in Venetië hing terecht bij gewone Belgische families?

Het patroon is bijna altijd hetzelfde. De originele schilderijen en sculpturen van Biennale-veteranen zitten allang in musea, in beschermde privécollecties, of in handen van een handvol Europese gezinnen waar ze al generaties bewaard worden. Wat circuleert op zolders en in erfenissen, zijn vooral prenten, litho’s, etsen, kleinere werken op papier, en gesigneerde edities. Daar zit het werkelijke ontdekkingspotentieel.

Twee verhalen helpen om te zien hoe het werkt.

Het Permeke-verhaal

Constant Permeke nam deel aan de Biennale in 1922, 1932 en 1934. In 1948 kreeg hij in Venetië een grote terugblik die zijn internationale reputatie bevestigde. Tegelijkertijd produceerde Permeke vanaf de jaren 1930 ook houtsneden en litho’s, vaak in beperkte oplagen van 50 tot 200 stuks, gesigneerd in potlood en genummerd.

Een dergelijke houtsnede uit een edition van 100 stuks is in de jaren 1950 en 1960 verkocht via Vlaamse galerieën, veilingen en verenigingen van kunstvrienden. Een groot deel van die oplages is na de dood van de oorspronkelijke kopers in de jaren 1980 en 1990 doorgeschoven naar kinderen en kleinkinderen, vaak zonder dat de erfgenamen wisten wat ze precies hadden.

Vandaag verschijnen deze stukken nog regelmatig op rommelmarkten in West- en Oost-Vlaanderen. Een gesigneerde Permeke-houtsnede in goede staat ligt nu typisch tussen 400 en 2.500 euro, afhankelijk van het motief en de oplage. De originele schilderijen liggen tussen 5.000 en 100.000 euro of meer.

Het Chagall-verhaal

Marc Chagall exposeerde meermaals op de Biennale. Vanaf de jaren 1950 werkte hij intensief samen met de Parijse uitgever Aimé Maeght en drukker Mourlot. Daar ontstonden de litho’s die we vandaag kennen als de “klassieke” Chagalls: de circus-series, de bijbelse verhalen, de jaarlijkse posters voor de tentoonstellingen bij Maeght. Oplages tussen 50 en 250 stuks, gesigneerd in potlood, met blindstempel van Maeght of Mourlot.

In de jaren 1960 en 1970 hadden verschillende Belgische galerieën abonnementen op deze edities. Vandenberghe in Brugge, Patrick Derom in Brussel, kleinere regionale galerieën in Antwerpen en Gent. Voor een vast jaarbedrag kreeg een abonnee één tot drie gesigneerde litho’s per jaar, ingelijst en wel.

Die gewoonte is na de jaren 1980 grotendeels verdwenen. Maar de litho’s bleven. Ze hangen nu in hallen, woonkamers, slaapkamers van kinderen die ze van hun ouders erfden. Een gesigneerde, genummerde Chagall-litho uit zo’n edition ligt vandaag tussen 1.500 en 6.000 euro, afhankelijk van het motief en de oplage.

Andere namen, korter genoemd

Naast Permeke en Chagall staan op uw mogelijke zolder nog: James Ensor (etsen, 1.500 tot 8.000 euro), Léon Spilliaert (aquarellen en tekeningen, prijzen sterk gestegen de afgelopen jaren), Pierre Alechinsky (litho’s en zeefdrukken, 600 tot 4.000 euro), Joan Miró (litho’s via Maeght, 800 tot 4.500 euro), Alexander Calder (litho’s met de typische primaire kleurvlakken, 1.200 tot 5.000 euro), Henry Moore (etsen en litho’s, 800 tot 4.000 euro). En verder de Salon-veteranen die we hierboven tegenkwamen: Signac, Cézanne en Van Gogh hebben allemaal werken op papier achtergelaten die nog steeds circuleren, hoewel zeldzamer en duurder dan de naoorlogse litho-makers.

Hoe u herkent wat u heeft

Stel dat u nu, na het lezen van dit artikel, in uw hal of op zolder kijkt en denkt: misschien hangt daar zoiets. Wat moet u dan doen?

Drie kenmerken maken het verschil tussen een waardeloze reproductie en een gesigneerde edition.

• De signatuur. Een gesigneerde litho heeft een handgeschreven handtekening van de kunstenaar in potlood, doorgaans rechts onder. Niet gedrukt. Een potloodsignatuur is altijd licht onregelmatig en heeft de typische glans van grafiet. Een gedrukte signatuur is vlak en uniform.
• Het oplagenummer. Linksonder staat doorgaans een breukvorm zoals 47/100 of 23/250. Dat betekent dat dit specifieke exemplaar het 47ste is van een edition van 100. Lagere oplagen zijn waardevoller. Sommige edities hebben aparte aanduidingen zoals “EA” (Épreuve d’Artiste, kunstenaarsproef), “HC” (Hors Commerce, niet voor verkoop), of romeinse cijfers I/X (de eerste tien proefdrukken).
• De blindstempel. Veel galerieën en uitgevers brachten een ingeperste blindstempel aan in de marge van het papier. Maeght (Parijs, voor Miró en Chagall), Mourlot (Parijs, drukker van Picasso, Chagall en Miró), Galerie Vandenberghe (Brugge), Patrick Derom (Brussel). Een blindstempel verhoogt de betrouwbaarheid van een edition aanzienlijk.

Wat u liefst niet doet: het werk uit de lijst halen om de achterkant te bekijken zonder de juiste hulpmiddelen. Oude papieren werken zijn fragiel, vooral aan de randen. Maak liever foto’s van de voorkant, een close-up van de signatuur, een close-up van het oplagenummer, en, indien mogelijk, een foto van het werk in zijn lijst van een afstand. Dat is genoeg voor een eerste lezing.

Voor wie iets erft in plaats van iets vindt, is het hele proces wat anders. Een goede inleiding daarvoor is antiek erven: eerste stappen.

Wat AntiqBot doet wanneer u thuis een werk in handen heeft

AntiqBot is geen vervanging van een curator of een gespecialiseerde taxateur. Het is een eerste filter. U uploadt foto’s van een werk en het systeem stelt een toeschrijving voor met een onderbouwd betrouwbaarheidsoordeel, plus een waarderingsbereik op basis van vergelijkbare verkopen.

Wat het systeem niét doet, en bewust niet doet, is een verdict van authenticiteit dat juridisch hard staat. Authenticatie blijft mensenwerk, vaak met fysiek onderzoek, papier-analyse, signatuurvergelijking met catalogue raisonné, en soms zelfs UV- of infraroodfotografie van het werk.

Maar voor de eerste vraag, de vraag of dit überhaupt iets is om verder uit te zoeken, was er lang geen goede tussenstap. Daar zit AntiqBot.

In dat opzicht past de geest van In Minor Keys ook bij dit werk. Niet alle kunst is luid. Niet alle aandacht is verdiend. Soms zit het belangrijkste werk in stilte, in een hoek, in een doos, in een vergeten erfenis. Een eerste juiste lezing is daar de sleutel.

Geniet van de kunst

Tot slot dit. We schrijven dit artikel uit een dubbel motief.

Het ene is professioneel. AntiqBot bestaat om mensen te helpen ontdekken wat ze in huis hebben. Maar het andere motief is persoonlijker.

De Biennale van Venetië 2026 is een gebeurtenis van internationale schaal, met honderden kunstenaars uit honderden landen. De meeste lezers van dit artikel zullen er niet naartoe gaan, en dat is volstrekt in orde. Maar er is iets bijzonders aan de gedachte dat in dezelfde week dat in Venetië de namen van de toekomstige grootmeesters worden geijkt, ergens in een Belgisch huis een kleinkind een schilderij van een betovergrootouder uit de kelder haalt en zich begint af te vragen wat dat eigenlijk is.

Beide ervaringen, hoe verschillend ook in schaal, gaan over hetzelfde: aandacht voor wat ouder is dan onszelf, gemaakt door iemand die de moeite nam om iets vast te leggen, en dat wij nu in handen hebben.

Geniet van de paviljoens, van de Italiaanse zon, van het feit dat 130 jaar lang mensen samenkomen om te kijken naar wat tijdgenoten maken. Geniet, als u in november nog eens passeert, van het bekendmaken van de Visitors’ Lions, en van de discussies die volgen.

En als u thuiskomt, kijk dan eens echt rond in uw eigen huis. Naar het schilderij dat al twintig jaar ergens hangt zonder dat u het echt hebt gezien. Naar de doos op zolder die u al jaren wilt opruimen. Naar de erfenis die nog steeds wacht op iemand die er aandacht aan geeft.

De kans dat daar een Rembrandt tussen zit is klein. De kans dat er iets zit dat ooit op een Biennale of Salon was, is groter dan u denkt.

De 61ste Biënnale van Venetië, In Minor Keys, loopt van 9 mei tot 22 november 2026. Geniet van de kunst. De rest komt later.