Russische iconen: oud icoon, druk of souvenir?

Van Novgorod tot Palech: vijf checks voor je betaalt.

Christus in glorie, Russisch icoon uit de Novgorod-school, tempera en goud op houten paneel

Russische (Novgorodse?) schilder, Christus in glorie, tempera op paneel, 1470-1499. The Metropolitan Museum of Art, New York, publiek domein.

Weinig objecten dragen zoveel aura als een icoon: goud, donkere gezichten, de glans van kaarsen en eeuwen. Precies die aura wordt al meer dan een eeuw nagemaakt. Wie een icoon opneemt, stelt in de praktijk drie vragen: is het paneel oud, is de voorstelling geschilderd of gedrukt, en hoort het beslag erop wel bij het paneel? Alle drie zijn met het blote oog en een loep te controleren.

Onderwerp van de week

Een Russisch icoon is geen schilderij maar een gebedsvoorwerp met een vaste opbouw. Op een houten paneel, vaak linde, wordt een linnen doek gelijmd (de pavoloka), daarop een witte krijtgrond (de levkas), daarop eitempera en bladgoud, en over alles een laag olifa, een lijnolievernis. Oudere panelen hebben een kovtsjeg, een verdiept middenveld, en op de achterkant ingelaten dwarslatten, sjponki, die het paneel vlak houden. Geschilderd werd er in heel Rusland, maar de dorpen Palech, Mstjora en Choloej groeiden in de negentiende eeuw uit tot ware iconenwerkplaatsen voor elk huishouden.

Tegenover het geschilderde icoon staan drie bedriegers. De druk: vanaf circa 1890 persten Moskouse fabrieken als Bonaker en Zjako iconen in kleur op blik en papier, en vandaag komt daar de fotoprint op oud hout bij. Het souvenir: nieuw geschilderd of gedrukt, kunstmatig verouderd en sinds de jaren negentig massaal aangeboden aan toeristen en online. En het samengestelde stuk: een echte oude oklad, het metalen beslag, op een jonger paneel, of een oud maar zwaar overschilderd paneel dat als onaangeroerd wordt verkocht.

Object van de week

Wat je in de praktijk tegenkomt: negentiende-eeuwse huisiconen met Christus Pantocrator, de Moeder Gods van Kazan of de heilige Nicolaas, koperen reistriptieken, en iconen met een oklad in messing of zilver, uit inboedels, op rommelmarkten en op Catawiki. Vaak zonder papieren, soms met een indrukwekkend verhaal over een grootmoeder uit Sint-Petersburg.

Daarnaast een brede stroom twijfelgevallen: blikdrukken die als geschilderd worden aangeboden, souvenirpanelen met gespoten craquelé, en stukken waarvan alleen de oklad de leeftijd heeft. Wie de checks kent, hoeft daar niet in te trappen; wie ze niet kent, betaalt de prijs van een geschilderd icoon voor een druk.

Vijf checks bij een Russisch icoon

Het paneel. Draai het icoon om. Een oud paneel toont donker, doorleefd hout en ingelaten dwarslatten (sjponki) die door het werken van het hout vaak wat los zitten; oudere iconen hebben vooraan een verdiept middenveld, de kovtsjeg. Vers, machinaal glad hout, gelijmde of geschroefde latten en een kaarsrechte achterkant horen bij een reproductie. Echte houtwormgaatjes lopen onregelmatig kriskras; geboorde gaatjes staan te netjes op een rij.
Verf of druk. Neem een loep. Eitempera toont fijne penseelstreken en een opbouw in laagjes, met goud dat net boven of onder de verf ligt. Een druk verraadt zich door een raster van puntjes, een geperste blikicoon door reliëf dat overal even diep is. Kijk ook naar het craquelé: echte barstjes volgen houtnerf en grondering en verschillen per zone, gespoten craquelé ligt als een netje bovenop en is overal gelijk.
De levkas. Bij randjes en beschadigingen zie je de opbouw: onder de verf een witte krijtgrond en daaronder vaak linnen. Verf die rechtstreeks op het hout ligt, wijst op een moderne kopie. Let ook op wáár de slijtage zit: echte iconen slijten op logische plekken, de randen, de hoeken en de kusplek onderaan, waar generaties dezelfde hand of voet hebben aangeraakt. Slijtage die keurig over het hele vlak is verdeeld, is aangebracht.
De oklad. Een zilveren oklad draagt Russische keurtekens: het gehalte 84 zolotnik (875/1000), een stadskeur en een meesterteken, na 1899 het kokosjnik-vrouwenprofiel. Messing en verzilverd blik zonder keuren zijn de volksversie, eerlijk maar bescheiden. Controleer of de oklad bij het paneel hoort: oude spijkergaatjes die niet sporen met de huidige bevestiging verraden een later huwelijk. En weet wat eronder zit: bij een podokladnitsa zijn alleen gezicht en handen geschilderd en bleef de rest van het paneel leeg.
De achterkant en het verhaal. Zegels, etiketten, inventarisnummers en roetsporen van kaarsen vertellen waar het icoon hing; een paneel dat generaties in een huisaltaar stond, draagt daar sporen van. En weeg het verhaal: iconen van meer dan honderd jaar oud mogen Rusland al decennia niet legaal verlaten. Een oud icoon dat vorige maand uit Moskou zou zijn meegebracht, heeft dus een probleem: met de papieren of met de leeftijd.

Wist je dat

Olifa, de lijnolievernis over elk icoon, wordt in tachtig tot honderd jaar bijna zwart. Generaties lang werden zulke zwarte planken niet gerestaureerd maar gewoon overschilderd met dezelfde voorstelling. Onder een onooglijk negentiende-eeuws icoon kan dus een ouder en beter icoon schuilgaan; restauratoren leggen die lagen soms laag voor laag bloot. Donker is bij iconen geen gebrek maar informatie.

Verdieping

Wie oude iconen zoekt, komt uit bij de oudgelovigen, de gemeenschap die zich na de kerkhervormingen van de zeventiende eeuw aan de oude riten en de oude schilderstijl vastklampte. Hun werkplaatsen bleven tot in de twintigste eeuw op de oude manier schilderen, met dezelfde materialen en dezelfde voorbeelden. Een icoon in zestiende-eeuwse stijl kan dus volkomen eerlijk in 1890 zijn geschilderd; dat is geen vervalsing maar traditie, en de prijs hoort bij de werkelijke ouderdom.

De grens ligt bij opzet. Rond 1900 schilderden dezelfde vakhanden ook bewuste vervalsingen van vroege iconen voor verzamelaars, compleet met valse ouderdom, en dat gebeurt vandaag opnieuw. Daarom weegt de opbouw zwaarder dan de stijl: paneel, grondering, craquelé en slijtage moeten hetzelfde verhaal vertellen als de voorstelling. Klopt één laag niet, dan wint de laag, niet het verhaal.

Markt & waarde

Gewone negentiende-eeuwse huisiconen, een Nicolaas, een Moeder Gods van Kazan, een Pantocrator, brengen op veilingen als Catawiki grofweg 100 tot 500 euro op, afhankelijk van formaat, kwaliteit en conditie. Fijner geschilderde stukken, gedateerde iconen en iconen met een gekeurde zilveren oklad zitten tussen 1.000 en 5.000 euro, en vroege of museale stukken halen bij Christie's en Sotheby's tienduizenden euro's.

Blikiconen en drukken blijven decoratie: 20 tot 80 euro, hoe vroom de voorstelling ook is. Een gespoten souvenir is als kunstwerk niets waard. Het patroon is vertrouwd: tussen geschilderd en gedrukt zit snel een factor tien, en het verschil zit onder de loep, niet in het verhaal van de verkoper.

Achter de schermen

Na de bronzen beelden van vorige week legt AntiqBot Weekly opnieuw een klassieker uit de kunstkamer op tafel. Het volledige archief, van Afrikaanse maskers tot Gallé en de Wishbone Chair, staat op antiqbot.com/weekly en groeit elke zondag verder.

Vraag van de week

“Mijn icoon is bijna helemaal zwart. Maak ik het schoon met wat olie, zoals mijn moeder vroeger deed?”

Niet doen. Olie voedt het oppervlak heel even en trekt daarna stof en vuil aan; de plank wordt alleen maar donkerder. Het zwart is meestal de verouderde olifa-vernis, en die laat zich alleen met oplosmiddelen en geduld verwijderen, laag voor laag, zonder de tempera eronder te raken. Dat is restauratorenwerk. Een goede reiniging kan een icoon letterlijk laten terugstralen, en soms komt er een oudere voorstelling onder vandaan; een huismiddel kan diezelfde kans voorgoed bederven.

Zelf een vraag over een object? Mail naar info@antiqbot.com

Hangt er bij jou zo'n icoon waarvan je niet weet of het geschilderd, gedrukt of souvenir is? Maak gratis een account aan en doe je eerste analyse zonder kosten. Daarna koop je credits per pakket, vanaf €0,60 per analyse.

Start je analyse

Volgende week

Volgende week in AntiqBot Weekly #30 leggen we een nieuw object op tafel, met opnieuw vijf checks om echt van namaak te scheiden.

AntiqBot Weekly verschijnt elke zondag. Alle edities