Meissen: echt, Samson of nep-merk?

Van gekruiste zwaarden tot modelnummer: vijf checks voor je betaalt.

Meissen, Geliefden met een vogelkooi, model Johann Joachim Kändler, 1737. The Metropolitan Museum of Art, publiek domein.

Geen porseleinmerk staat op meer bodems dan de gekruiste zwaarden van Meissen. Een groot deel daarvan komt nooit uit Meissen. Parijse kopiisten, Dresdense decoratieateliers, Thüringse fabrieken en vandaag Chinese werkplaatsen zetten het merk al tweehonderd jaar op hun eigen porselein. Wie een figuurtje omdraait en twee blauwe zwaarden ziet, weet dus nog niets. De vraag is niet of het merk er staat, maar hoe het erop kwam, op welke scherf, en of het past bij het model en de tijd. Dat verschil is te zien, en het zit op vijf plekken.

In 1708 vonden Johann Friedrich Böttger en Ehrenfried Walther von Tschirnhaus in Dresden het recept voor hard porselein, het eerste in Europa. Augustus de Sterke, keurvorst van Saksen, richtte in 1710 de manufactuur op in de Albrechtsburg van Meissen, ver weg van nieuwsgierige ogen. Vanaf 1731 maakte beeldhouwer Johann Joachim Kändler van Meissen het huis van de porseleinen figuur: harlekijns, geliefden, dieren, herders en hofnarren, scherp gemodelleerd en fijn beschilderd. Het zwaardenmerk, ontleend aan het Saksische wapen, verschijnt in de jaren 1720 en is sinds 1731 het vaste merk.

Tegenover het echte stuk staan drie bedriegers. De kopie met vals merk: Samson in Parijs (opgericht in 1845) maakte uitstekende Meissen-kopieën, en in Dresden beschilderden ateliers als Helena Wolfsohn porselein met het AR-monogram van Augustus Rex. Het moderne namaakstuk: goedkope figuren met een blauw merk dat op het glazuur gedrukt is. En het echte Meissen dat meer lijkt dan het is: een 19e-eeuwse herneming van een Kändler-model, of een tweede keus die de fabriek zelf afkeurde, verkocht als achttiende-eeuws topstuk.

Wat je in de praktijk tegenkomt: een herdersgroepje uit een nalatenschap, met een afgebroken vingertje. Een paar tafelvazen met bloemen in reliëf van een rommelmarkt, met een AR-merk dat royaal oogt. Een koppel papegaaien op een tweedehandssite, zo wit en gaaf dat het nieuw lijkt. En een Kändler-harlekijn die volgens de verkoper uit 1740 komt, met een modelnummer op de bodem. Het patroon is altijd hetzelfde: hoe groter het verhaal, hoe belangrijker de bodem. Wie de checks kent, draait het stuk om vóór hij over de prijs praat.

Böttger was een alchemist die Augustus de Sterke goud had beloofd. Hij kreeg porselein, en werd jarenlang bewaakt zodat het geheim, het arcanum, Saksen niet zou verlaten. Toch lekte het recept al in 1718 naar Wenen. De gekruiste zwaarden gelden als een van de oudste handelsmerken ter wereld die nog altijd in gebruik zijn.

De gevaarlijkste kopie is niet de goedkope, maar de oude. Samson werkte in de 19e eeuw met hard porselein, vakkundige schilders en eigen varianten van het zwaardenmerk, en veel van die stukken zijn zelf al 150 jaar oud: ze tonen echte slijtage, echte restauraties en echte herkomst uit een Belgische of Franse nalatenschap. Het verschil zit in de details die een kopiist niet exact overneemt: de maat van het model, de kleurstelling van de emails, het verguldsel en de manier waarop het merk geschilderd is. Het tweede gevaar is het Dresdense decor: echt porselein, soms zelfs een wit Meissen-exemplaar, achteraf beschilderd in een Dresdens atelier. Niet vals, wel iets anders, en op de markt veel minder waard dan fabrieksbeschildering.

Op veilingen, bij Catawiki, Nagel of Lempertz, liggen de ordes van grootte grofweg zo. Twintigste-eeuwse en naoorlogse Meissen-figuren brengen enkele honderden euro's op. Negentiende-eeuwse groepen met knopzwaarden in goede staat zitten vaak tussen 500 en 3.000 euro, afhankelijk van model, maat en schade. Achttiende-eeuwse Kändler-figuren van de eerste generatie beginnen bij enkele duizenden euro's en lopen voor belangrijke modellen op tot tienduizenden. Een Samson-kopie brengt als Samson honderd tot enkele honderden euro's op, als 'Meissen' niets. Een tweede keus met slijpstreepjes zakt merkbaar in prijs, en schade aan vingers, bloemen en kant weegt zwaar.

Johann Joachim Kändler kwam in 1731 naar Meissen en werd in 1733 modelmeester. In ruim veertig jaar ontwierp hij, met medewerkers als Johann Friedrich Eberlein en Peter Reinicke, honderden figuren en groepen. Wie Meissen koopt, koopt in de praktijk meestal een van die ontwerpen, alleen niet altijd uit dezelfde eeuw. Een model werd immers niet één keer gemaakt: de mallen bleven bewaard en de manufactuur goot populaire modellen opnieuw, in de 19e eeuw, in de 20e eeuw en tot vandaag. Een Kändler-ontwerp zegt dus niets over de ouderdom van het exemplaar dat voor je staat.

De bekendste reeksen kom je steeds opnieuw tegen. De figuren uit de commedia dell'arte: harlekijn, Columbine, Pantalone en Scaramouche, vaak in felle ruitkostuums. De crinolinegroepen van hofdames en heren in wijde rokken, zoals de Geliefden met de vogelkooi op de foto bovenaan. De Apenkapel, een orkest van apen in hofkostuum dat Kändler en Reinicke rond 1753 uitwerkten als spot op de hofmuziek, en dat tot op vandaag herdrukt en gekopieerd wordt. De grote dieren voor het Japanse Paleis van Augustus de Sterke, gemaakt door Johann Gottlieb Kirchner en Kändler in de jaren 1730. En het Zwanenservies, van 1737 tot 1741 gemaakt voor graaf Heinrich von Brühl, met reliëfs van zwanen en riet, waarvan losse borden vandaag topstukken zijn.

Voor de koper betekent dit twee dingen. Ten eerste: zoek het model op. Museumcollecties als die van The Met, het Rijksmuseum en de Dresdense porseleinverzameling tonen honderden Kändler-modellen met maten en data. Een figuur die merkbaar kleiner is dan het museumexemplaar, is vaak nagegoten. Ten tweede: het model bepaalt de vraag, het exemplaar de prijs. Een populair model uit de 19e eeuw in perfecte staat kan meer opbrengen dan een zeldzaam model uit de 18e eeuw met zware schade.

Het merk is geen bewijs van echtheid, maar wel een dateerhulp, op voorwaarde dat het echt is. Deze grove indeling helpt bij het eerste oordeel. Reken altijd op overgangen en uitzonderingen: schilders werkten niet met een liniaal, en elke periode kent varianten.

• Jaren 1720. Vroege merken: de letters KPM of KPF, de mercuriusstaf (vooral op stukken voor de handel) en het AR-monogram van Augustus Rex op stukken voor het hof. Een echt AR-stuk is een museumstuk; bijna elk AR-merk op de markt is 19e-eeuws Dresdens decor.
• 1731 tot 1763. Gekruiste zwaarden, vaak lang en slank, met gebogen of rechte klingen. Dit is de periode van Kändler op zijn hoogtepunt.
• 1763 tot 1774. Een stip tussen de gevesten: de zogenaamde stipperiode of academische periode.
• 1774 tot 1814. Een sterretje tussen de gevesten, onder directeur graaf Camillo Marcolini.
• Vanaf ongeveer 1815 tot 1924. Knoppen aan de gevesten, de zogenaamde knopzwaarden. De meeste Meissen-figuren op de markt komen uit deze periode.
• 1924 tot 1934. Een stip tussen de punten van de klingen, onder directeur Max Adolf Pfeiffer.
• Na 1934. Gewone gekruiste zwaarden zonder toevoeging, in wisselende vormen. Slijpstreepjes door het merk komen in alle latere periodes voor en markeren tweede keus.

Samson, Parijs. Opgericht in 1845 door Edmé Samson, gespecialiseerd in kopieën van Meissen, Sèvres, Chinees exportporselein en meer. Samson gebruikte eigen merken, soms met zwaarden, en die zijn later niet zelden weggeslepen om het stuk als Meissen te verkopen. Een kaal geslepen plek op de bodem is dus verdacht. Een Samson als Samson is een eerlijk verzamelobject.

Helena Wolfsohn, Dresden. Een van de bekendste Dresdense decoratieateliers in de 19e eeuw. Ze beschilderde wit porselein met taferelen naar Watteau en rijk verguld, en gebruikte het AR-monogram tot Meissen haar daarover aanklaagde. Het merendeel van de AR-vazen en -koppen op de markt komt uit deze hoek.

'Dresden'. Het woord Dresden onder een stuk betekent niet Meissen. In de 19e eeuw werkten in en rond Dresden tientallen decoratieateliers, en in de Engelstalige handel werd 'Dresden china' een verzamelnaam. Een blauwe kroon met 'Dresden' of het woord in schrijfletters wijst op zo'n atelier.

Carl Thieme, Potschappel. Fabriek bij Dresden, opgericht in 1872, bekend om rijk gedecoreerde vazen en figuren met veel bloemen en kant in Meissen-stijl. Ze voerde een eigen merk, meestal een kruis met een T, vaak met het woord Dresden.

Thüringen: Volkstedt, Sitzendorf en anderen. Deze fabrieken maakten in de 19e en vroege 20e eeuw kantfiguren en groepen in Meissen-stijl. Hun merken, zoals gekruiste hooivorken of gekruiste lijnen, lijken op het eerste gezicht op zwaarden. Mooi en verzamelbaar, maar geen Meissen, en veel lager geprijsd.

Moderne namaak. Recente figuren, vaak uit Aziatische werkplaatsen, met een gedrukt of opgeschilderd blauw merk op het glazuur, een grove scherf en vlakke, felle kleuren. Ze verschijnen op markten en websites met verhalen over grootmoeders en kastelen.

Bij porseleinen figuren weegt de staat bijna even zwaar als de echtheid. Kändler-figuren hebben vingers, bloemen, kant en attributen die bij de minste stoot afbreken, en na tweehonderd jaar is een gave figuur eerder uitzondering dan regel. Dat is geen probleem, zolang de schade eerlijk vermeld is. Het probleem is de onzichtbare restauratie: een gelijmde arm, een bijgemaakte vinger in kunsthars, een overgeschilderde barst, verkocht als gaaf.

Wie restauratie wil vinden, gebruikt drie hulpmiddelen. Een UV-lamp: porselein en glazuur fluoresceren egaal, lijm en retoucheerverf lichten anders op of blijven donker, en in een verduisterde ruimte zie je binnen een minuut waar gewerkt is. Een loep: bij een bijgemaakt onderdeel stopt de glans van het glazuur abrupt, de verf ligt er iets matter op en de overgang toont een fijne naad. En de tand of de vingernagel: echt glazuur is hard en koel, kunsthars voelt warmer en zachter en geeft een doffer tikje.

Let vooral op de plekken die altijd sneuvelen: vingers en handen, uitstekende bloemen en bladeren, hoeden, zwaardjes en muziekinstrumenten, het kant van crinolinerokken en de randen van de sokkel. Een figuur waarvan juist die delen vlekkeloos zijn, terwijl het verguldsel elders sleet, verdient extra aandacht. Kleine bakfouten, zoals een pinpoint in het glazuur of een krimpbarstje uit de oven, zijn geen schade; ze horen bij het materiaal en worden in de handel anders gewogen dan latere breuk.

Voor de prijs geldt een eenvoudige regel: gave stukken zijn schaars, en de markt betaalt daarvoor. Een vakkundig gerestaureerd vingertje drukt de prijs beperkt, een gelijmd hoofd of een bijgemaakte arm drukt ze fors. Wat vermeld is, is een koopargument; wat verzwegen is, een reden om terug te sturen.

Op de markt: vraag altijd om het stuk zelf in de hand te nemen en draai het om voor je over de prijs praat. Kijk naar het merk onder het glazuur, voel de standring, zoek het ingekraste nummer en houd het tegen het licht. Kijk vervolgens de kwetsbare plekken na en vraag of er iets gelijmd is. Een verkoper die het stuk niet uit handen geeft, geeft je al een antwoord.

Online: vraag om een scherpe foto van de bodem recht van onder, een foto van het merk van dichtbij, en foto's van alle zijden en van de handen en bloemen van dichtbij. Vraag naar de maat in centimeter en leg die naast het museumexemplaar van hetzelfde model. Wees op je hoede bij stock- of catalogusfoto's, bij 'uit een kasteel' zonder naam en bij prijzen die voor een 18e-eeuws stuk te laag zijn om waar te zijn. Wie een koopje ziet, ziet meestal een Samson, een Dresdens decor of een herneming.

Op veilingen en platforms als Catawiki: lees de beschrijving op de woorden die het verschil maken. 'Meissen' is iets anders dan 'in de stijl van Meissen', 'Dresden' of 'naar Kändler'. Een expertomschrijving vermeldt de periode van het merk, het modelnummer, de maat en de staat. Ontbreekt een van die vier, vraag het na voor je biedt.

Hoe herken ik echt Meissen? Kijk naar vijf dingen samen: een handgeschilderd merk onder het glazuur, een witte en doorschijnende harde scherf, scherpe modellering, ingekraste modelnummers en samenhang tussen merk, model en periode. Geen enkel punt alleen volstaat.

Wat betekent een streepje door het Meissen-merk? Dat de fabriek het stuk zelf als tweede keus heeft gemarkeerd, door een of meer streepjes door het merk te slijpen. Het stuk is echt, maar brengt minder op. Hoe meer streepjes, hoe lager de keuze.

Is Dresden hetzelfde als Meissen? Nee. Meissen is de manufactuur in de stad Meissen. 'Dresden' op een stuk wijst meestal op een decoratieatelier of fabriek in of rond Dresden, vaak uit de 19e eeuw.

Hoe oud is mijn Meissen-figuur? Het merk geeft een eerste periode: stip, ster, knopzwaarden of gewone zwaarden. De ingekraste en geschilderde nummers, de stijl van de beschildering en het model zelf verfijnen dat. Een 18e-eeuws model kan in de 19e of 20e eeuw opnieuw zijn gemaakt.

Wat is een Samson-kopie waard? Als Samson verkocht brengt een figuur meestal honderd tot enkele honderden euro's op, afhankelijk van kwaliteit en staat. Verkocht als Meissen is het misleiding.

AntiqBot kijkt bij porselein naar wat een foto kan tonen: vorm, stijl en proporties van het merk, ingekraste en geschilderde nummers, de modellering en de samenhang met het model en de periode. Hoe het glazuur aanvoelt en hoe de scherf in tegenlicht oogt, blijft werk voor de hand, en het rapport zegt dat ook. Tip: fotografeer de bodem recht van onder, scherp en bij daglicht, en daarnaast de figuur van voren.

“Op de bodem van mijn Meissen-figuurtje staan twee streepjes door de zwaarden. Is het vals?”

Nee, integendeel. Die streepjes zijn slijpstrepen, door de fabriek zelf door het merk geslepen om een stuk als tweede keus te markeren, vaak voor een klein bakfoutje. Het is dus echt Meissen, dat de manufactuur verlaten heeft met korting. Vervalsers voegen ze zelden toe. Wel: tweede keus brengt merkbaar minder op dan eerste keus, dus reken het niet als een topstuk.

Zelf een vraag over een object? Mail naar info@antiqbot.com

Volgende week in AntiqBot Weekly #33 leggen we een nieuw object op tafel, met opnieuw vijf checks om echt van namaak te scheiden.

AntiqBot Weekly verschijnt elke zondag. Alle edities