Beulszwaard, schandmasker, duimschroef: echt of kermisattractie? Vijf checks

Een Halloween-special over de donkerste hoek van de antiekmarkt, en waarom daar zoveel verzonnen is.

Richtzwaard, toegeschreven aan de onthoofding van Johan van Oldenbarnevelt in 1619, Nederland, 1600-1625. Rijksmuseum, Amsterdam (NG-NM-4245), publiek domein.

Halloween is het moment waarop de donkerste objecten uit de antiekwereld even in het licht staan. Beulszwaarden, schandmaskers, duimschroeven, boeien. Ze zijn echt te koop, op veilingen in München, Wenen en Londen, op Catawiki en op de rommelmarkt. Maar nergens in de antiekhandel is zoveel verzonnen als hier. In de 19e eeuw werden folterkamers een publiekstrekker, en wie bezoekers wilde, had griezelige objecten nodig. Echte, aangevulde en volledig verzonnen stukken stonden zij aan zij, en ze circuleren tot vandaag. Deze special leert je het verschil zien, en vertelt wat de echte stukken waard zijn.

Straffen was eeuwenlang openbaar. Wie een vonnis kreeg, werd op het marktplein tentoongesteld, gebrandmerkt, in de schandpaal gezet of terechtgesteld. De werktuigen die daarbij hoorden, waren eigendom van steden en heerlijkheden, en werden vaak bewaard in raadhuizen, gevangenissen en kastelen. Toen de lijfstraffen in de loop van de 18e en 19e eeuw verdwenen, bleven die objecten achter. Een deel kwam in musea terecht, een deel in privéverzamelingen, en een deel verdween.

Daarna gebeurde iets wat voor de antiekmarkt beslissend is. In de 19e eeuw groeide een publieke fascinatie voor de duistere middeleeuwen. Kastelen en steden richtten folterkamers in voor bezoekers, en rondreizende tentoonstellingen trokken met griezelstukken door Europa en Amerika. De vraag naar spectaculaire objecten was groter dan het aanbod aan echte stukken. Dus werden ontbrekende werktuigen nagemaakt, onderdelen samengevoegd en verhalen verzonnen. Wat je vandaag op de markt vindt, komt uit die twee bronnen: de echte archieven van de strafrechtspraak, en de 19e-eeuwse kermis.

Het zwaard op de foto ligt in het Rijksmuseum in Amsterdam, en het draagt een beroemd verhaal: dit zou het zwaard zijn waarmee Johan van Oldenbarnevelt op 13 mei 1619 op het Binnenhof in Den Haag onthoofd werd. Het zwaard zelf is echt oud, gemaakt in de Nederlanden tussen 1600 en 1625. Op het blad staat een gegraveerd vers. En toch noemt het museum zelf het zeer twijfelachtig dat dit wapen bij de terechtstelling gebruikt is.

De reden is de herkomst. Het spoor van het zwaard begint pas in de 18e eeuw, meer dan honderd jaar na de onthoofding, en het vers op het blad werd volgens het museum waarschijnlijk rond 1745 gegraveerd voor de dichter Frans Greenwood. Kijk ook naar de vorm: dit zwaard loopt uit in een punt, terwijl de meeste richtzwaarden stomp of recht eindigen, omdat een beul hakt en niet steekt. Een echt oud stuk dus, met een verhaal dat er later aan vastgemaakt werd. Dat is precies het patroon dat je in deze hoek van de markt telkens opnieuw tegenkomt.

De ijzeren maagd, de kast met pinnen aan de binnenkant, is het bekendste folterwerktuig ter wereld en waarschijnlijk nooit als zodanig gebruikt. Uit de middeleeuwen is geen enkele betrouwbare vermelding bekend. Het verhaal van een eerste terechtstelling in Neurenberg op 14 augustus 1515 wordt toegeschreven aan de Neurenbergse geleerde Johann Philipp Siebenkees, die leefde van 1759 tot 1796. Het Neurenbergse exemplaar werd in de 19e eeuw tentoongesteld en ging in 1945 verloren bij een bombardement. Een kopie werd in 1890 verkocht aan de Engelse graaf van Shrewsbury, reisde in 1893 naar de wereldtentoonstelling in Chicago en staat vandaag in het Kriminalmuseum in Rothenburg ob der Tauber.

Dichter bij huis: in het Science Museum in Londen ligt een ijzeren schandmasker met hoorns en grote oren dat uit de streek van Brussel komt. Het zou gevonden zijn bij de verbouwing van de gevangenis van Vilvoorde in de jaren 1770, en wordt gedateerd tussen 1550 en het einde van de 18e eeuw. En het beroemde beulsmasker dat in de 19e eeuw in de Tower van Londen getoond werd, was volgens de Royal Armouries hoogstwaarschijnlijk een onderdeel van een schandmasker. Een ijzeren masker voor een beul noemen ze onwaarschijnlijk.

Het Kriminalmuseum in Rothenburg, vandaag een van de grootste rechtshistorische musea van Europa met zo'n 50.000 objecten, groeide uit een 19e-eeuwse attractie: een folterkamer voor toeristen, naar het voorbeeld van een gelijkaardige tentoonstelling in Neurenberg. Het museum vertelt die geschiedenis vandaag zelf. De bekendste van die vroege collecties, die van het koninklijk kasteel van Neurenberg, werd in 1890 verkocht aan de graaf van Shrewsbury. Ze toerde door Groot-Brittannië, stond in 1893 in Chicago en verdween daarna jarenlang in opslag. In 2009 werden ongeveer 252 stukken ervan geveild in New York.

Zulke verzamelingen mengden echte rechtshistorische objecten met aanvullingen en volledige reconstructies. De Duitse rechtshistoricus Wolfgang Schild beschreef hoe de bekende ijzeren maagden uit museumstukken in elkaar gezet werden voor tentoonstellingen. Voor een koper betekent dat: een stuk met een 19e-eeuwse tentoonstellingsherkomst kan echt oud zijn, gedeeltelijk oud, of volledig gemaakt voor het publiek. De herkomst vertelt waar het stuk geweest is, niet wat het is.

De diepste en betrouwbaarste markt is die van de beulszwaarden, in het Duits Richtschwert. Bij Bonhams in Londen brachten Duitse richtzwaarden uit de 17e en 18e eeuw tussen 2006 en 2018 tussen 3.120 en 6.600 pond op, kosten inbegrepen. De hoogste prijzen gingen naar zwaarden met een datum, een vers en een volledig oorspronkelijk gevest. Zwaarden met een 17e-eeuws blad op een 18e-eeuws gevest zaten onderaan, rond 3.100 tot 3.600 pond. Bij Dorotheum in Wenen ging in 2017 een Boheems zwaard uit de 17e eeuw met rad, galg en de naam van de beul van Lauban en Reichenberg weg voor 9.426 euro, bij een schatting van 4.000 tot 5.000 euro. Een moderne replica werd dit jaar online verkocht voor 150 euro.

Schandmaskers zijn zeldzamer op de veiling. Bij Hermann Historica in München, het referentiehuis voor dit soort objecten, ging in 2024 een uit één stuk gesmeed 17e-eeuws masker met oren, baard en tong weg voor 1.400 euro. Bij Dorotheum stond in 2015 een 16e- of 17e-eeuws masker met hoorns en een bel in de catalogus met een startprijs van 3.200 euro. Boeien halen vooral hoge prijzen met een sterke herkomst: in Australië gingen gedocumenteerde boeien uit de strafkolonies van de 19e eeuw tussen 725 en 4.000 Australische dollar weg.

Voor duimschroeven, halsgeigen en schandpalen vonden we geen betrouwbare recente veilingresultaten, en we noemen dus geen bedrag. Wel veelzeggend: in 2012 wilde het Parijse veilinghuis Cornette de Saint Cyr een grote collectie folterwerktuigen veilen, met onder meer een zogenaamde inquisitiestoel geschat op 600 tot 800 euro. Na protest van mensenrechtenorganisaties werd de veiling geschrapt. Stukken uit die collectie duiken nog altijd op bij handelaars.

Een richtzwaard is gemaakt om te hakken, niet om te vechten. Daarom heeft het een lang gevest voor twee handen, een kort recht pareerstuk, een zware knop en een breed, recht blad zonder scherpe punt, soms met twee tot vier gaatjes bij het uiteinde. De meeste bewaarde exemplaren dateren uit de 16e tot het midden van de 18e eeuw. Ze bleven lang in gebruik: de laatste terechtstellingen met het zwaard in Europa vonden plaats in Zwitserland, in 1867 en 1868.

De bladen dragen vaak gravures en opschriften die het werk van de beul rechtvaardigen. Een rad en een galg, de symbolen van de rechtspraak, soms een kruisbeeld of een gebed, en verzen als "Die Herren steuern dem Unheil, ich exequiere ihr Endurteil", de heren keren het onheil, ik voer hun vonnis uit. Soms staat de naam van de beul erop, of een jaartal. Zo'n inscriptie verhoogt de waarde, maar ze is ook het eerste wat een vervalser toevoegt. Lees ze dus kritisch: past de spelling bij de periode, past de stijl van de letters bij die van de rest van de versiering, en ligt de gravure onder of boven de roest?

Het schandmasker, in het Duits Schandmaske, was geen folterwerktuig maar een schandstraf. Wie roddelde, schold of zich misdroeg, moest het masker dragen en werd zo te kijk gezet op het plein. De vormen verwijzen vaak naar de overtreding: lange oren voor wie afluisterde, een lange tong voor wie roddelde, een varkenssnuit voor wie zich als een zwijn gedroeg. Vaak hing er een belletje aan, zodat iedereen het zou horen. In Engeland bestond een variant met een metalen plaat in de mond, de scold's bridle.

Juist omdat ze zo beeldend zijn, zijn schandmaskers populair bij makers van reproducties. Er circuleren openlijk 20e-eeuwse exemplaren, die als decoratie verkocht worden en later soms hun etiket verliezen. Een echt masker is met de hand gesmeed, vaak uit meerdere platen samengeklonken, met slijtage op de sluiting en aan de binnenkant. Een masker dat er aan de binnenkant nieuw uitziet, is nooit gedragen.

De Europese Unie heeft sinds 2019 een verordening tegen de handel in goederen voor de doodstraf en foltering, verordening 2019/125. Ze is gemaakt tegen moderne martelwerktuigen, maar de lijst kijkt niet naar ouderdom. Op de lijst van goederen die geen ander praktisch nut hebben dan foltering staan onder meer duimschroeven en vingerschroeven, staafboeien en kettingen voor groepen gevangenen, dwangstoelen met boeien, stokken met pinnen en zwepen met meerdere strengen of weerhaken. Voor die goederen geldt een verbod op uitvoer naar en invoer van buiten de EU, ongeacht hun oorsprong.

Een algemene uitzondering voor antiek bestaat niet. De enige uitzondering is een vergunning voor goederen die uitsluitend bedoeld zijn voor openbare tentoonstelling in een museum, vanwege hun historische betekenis. Handel binnen de EU valt niet onder de verordening: een Belg die bij een Duits veilinghuis een antieke duimschroef koopt, doet niets verkeerd. Wie zo'n stuk aan een koper in het Verenigd Koninkrijk, Zwitserland of de Verenigde Staten verkoopt, voert wel uit. Beulszwaarden, schandmaskers en brandijzers staan niet als zodanig op de lijst. Dit is geen juridisch advies: vraag bij twijfel de douane om raad voor je buiten de EU verkoopt of koopt.

Op de markt: neem een zaklamp en een loep mee. Kijk naar de nagels en naden, de draad van schroeven en de verdeling van de roest. Draai het stuk om: de binnenkant en de onderkant liegen minder dan de voorkant. Vraag naar de herkomst, en noteer wat de verkoper zegt. Een verhaal over een kasteel of een beroemde terechtstelling is geen bewijs, het is een reden om beter te kijken.

Online: vraag foto's van het geheel, van de inscriptie van dichtbij, van de verbindingen en van de binnenkant. Lees de beschrijving op de woorden die het verschil maken: richtzwaard of in de stijl van, 17e eeuw of 17e-eeuwse stijl, origineel of gerestaureerd. Een veilinghuis dat een oud blad op een later gevest herkent, zegt dat. Ontbreekt die informatie bij een duur stuk, vraag ze na voor je biedt. En denk aan de koper na jou: wie buiten de EU wil doorverkopen, moet weten welke stukken onder de folterverordening vallen.

Tot slot een woord over het onderwerp zelf. Deze objecten documenteren echt menselijk leed. Verzamelaars, musea en rechtshistorici bewaren ze om te begrijpen hoe recht en straf eruitzagen, niet om er sensatie van te maken. Wie zo'n stuk koopt, koopt een stuk rechtsgeschiedenis. Dat verdient dezelfde ernst als elk ander historisch object.

Zijn antieke folterwerktuigen echt? Sommige wel. Beulszwaarden, schandmaskers, boeien en brandijzers bestaan als echte historische objecten. Maar veel stukken die als middeleeuws foltergerei verkocht worden, zijn 19e-eeuwse maaksels voor folterkamers en tentoonstellingen, of zijn samengesteld uit losse onderdelen. De ijzeren maagd is daarvan het bekendste voorbeeld.

Bestond de ijzeren maagd echt? Er is geen betrouwbare vermelding van een ijzeren maagd als folterwerktuig uit de middeleeuwen. Het verhaal duikt pas op het einde van de 18e eeuw op, en de bekende exemplaren zijn 19e-eeuwse constructies voor tentoonstellingen. Het Neurenbergse exemplaar ging in 1945 verloren.

Wat is een beulszwaard waard? Op veilingen bij Bonhams brachten echte Duitse richtzwaarden uit de 17e en 18e eeuw tussen 2006 en 2018 ongeveer 3.100 tot 6.600 pond op, kosten inbegrepen. Bij Dorotheum in Wenen ging in 2017 een gedocumenteerd zwaard met de naam van de beul weg voor 9.426 euro. Een moderne replica gaat voor rond de 150 euro.

Hoe herken ik een echt schandmasker? Aan handgesmeed ijzer, geklonken of uit één stuk gesmeed, met slijtage op de plekken waar het masker sloot en droeg, en corrosie die logisch over het hele stuk verdeeld is. Lasnaden, moderne schroeven en egaal gefreesd staal wijzen op een reproductie. Er circuleren ook openlijk 20e-eeuwse kopieën.

Mag ik een antiek folterwerktuig verkopen? Binnen de Europese Unie legt de Europese folterverordening (2019/125) geen beperking op. Voor verkoop aan een koper buiten de EU, of aankoop van daar, ligt het anders: voor duimschroeven, staafboeien en dwangstoelen geldt een in- en uitvoerverbod, met alleen een uitzondering met vergunning voor tentoonstelling in een museum. Vraag bij twijfel de douane om raad voor je verkoopt.

AntiqBot kijkt bij oude wapens en smeedwerk naar wat een foto kan tonen: de vorm en de verhoudingen, de constructie, de verbindingen, de patina en eventuele inscripties, en vergelijkt dat met bekende stukken en veilingresultaten. Wat een foto moeilijk toont, zoals de diepte van de roest of de manier waarop een gevest vastzit, vraagt om detailfoto's. Tip: fotografeer het hele stuk recht van boven, de inscriptie van zo dichtbij als het scherp blijft, en de verbindingen van alle kanten.

“Op een brocante kocht ik een ijzeren masker met lange oren en een tong. De verkoper zei dat het een middeleeuws schandmasker is. Hoe weet ik of dat klopt?”

Begin bij de constructie. Een oud schandmasker is met de hand gesmeed: kijk naar de nagels waarmee de platen samengeklonken zijn, die zijn onregelmatig en met de hand gestuikt. Zie je lasnaden, moderne bouten of perfect egaal staal, dan is het een latere maak. Kijk daarna naar de slijtage: rond het sluitwerk en de randen hoort het metaal glad gesleten te zijn, de roest moet diep en ongelijk zijn. Middeleeuws is overigens zelden juist: de meeste echte schandmaskers op de markt dateren uit de 16e tot 18e eeuw. Een foto van het geheel, van het sluitwerk en van de binnenkant zegt al veel.

Zelf een vraag over een object? Mail naar info@antiqbot.com

Zondag verschijnt gewoon AntiqBot Weekly #37, met een nieuw object op tafel en opnieuw vijf checks om echt van namaak te scheiden.

AntiqBot Weekly verschijnt elke zondag, deze special is een extra editie voor Halloween. Alle edities · Lees ook editie 28: bronzen beelden echt of recast