Echt Baccarat of zwaar glas? Vijf checks voor je betaalt

Van het zuurgeëtste rondje tot de geslepen stop: zo lees je Frans kristal.

Baccarat, karaf met stop, 1890-1900, met het wiel geslepen kristal, 22,5 cm, zonder merk. The Metropolitan Museum of Art, schenking van The Museum of the City of New York, 2008, publiek domein.

Geen kristalnaam staat op meer veilinglijsten dan Baccarat, en geen naam wordt vaker te pas en te onpas gebruikt. Op rommelmarkten, in kringwinkels en op Catawiki heet elk zwaar geslepen glas al snel Baccarat, en soms staat het merk er zelfs onder. Toch zegt het merk minder dan de meeste kopers denken: veel echte Baccarat draagt er geen, en een merk is met een beetje zuur en een sjabloon snel aangebracht. Het verschil zit in het kristal zelf, in het slijpwerk en in de vraag of merk, model en periode bij elkaar passen. Deze editie leert je die vijf dingen lezen.

Baccarat begon in 1764 als glasblazerij in Lotharingen, opgericht met toestemming van Lodewijk XV op initiatief van de bisschop van Metz. Kristal kwam pas later: in 1816 kocht de industrieel Aimé-Gabriel d'Artigues het bedrijf en in 1817 draaide de eerste kristaloven. Vanaf dan maakte Baccarat loodkristal, het zware, heldere glas met een hoog gehalte loodoxide dat licht sterker breekt en lang naklinkt. Het bedrijf leverde aan koningen, keizers en sultans, won medailles op de wereldtentoonstellingen en werd de maatstaf voor Frans tafelkristal.

Juist daarom is de naam zo begeerd en zo vaak misbruikt. Op de markt kom je vier soorten tegen. Echt Baccarat, met of zonder merk. Kristal van andere goede huizen, zoals Saint-Louis of Val Saint Lambert, dat door een verkoper of een vorige eigenaar Baccarat werd genoemd. Gewoon geperst of machinaal geslepen glas uit de 20e eeuw, verkocht met het woord in de titel. En stukken met een vals merk: kristal of glas van elders waarop achteraf een Baccarat-stempel is gezet. De eerste groep is het geld waard, de tweede heeft een eigen markt, de laatste twee zijn decoratie.

De karaf op de foto is een Baccarat uit de jaren 1890, nu in het Metropolitan Museum in New York. Vierkant, 22,5 centimeter hoog, met een bolle stop in facetten, en over het hele lichaam een fijn ruitwerk dat met het wiel in het kristal is geslepen. Het stuk draagt geen merk. Dat is geen gebrek: in die jaren kreeg Baccarat-tafelkristal hooguit een papieren etiket, en dat verdween meestal bij de eerste afwas. Wat het stuk als Baccarat herkenbaar maakt, is wat je op de foto ziet: scherpe, diep gesneden lijnen die op de hoeken precies samenkomen, een kristal zonder grijze of gele zweem, en een stop die bij de hals hoort. Een karaf van hetzelfde type met een recent zuurstempel onder de voet zou op de markt meer argwaan moeten wekken dan deze, niet minder.

Baccarat werd kristalmaker door een grens. Aimé-Gabriel d'Artigues dreef rond 1800 een bloeiende kristalfabriek in Vonêche, bij Beauraing, toen nog Frans grondgebied. Na de val van Napoleon in 1815 lag Vonêche plots buiten Frankrijk, en daarmee verloor d'Artigues zijn belangrijkste afzetmarkt achter een tolmuur. Zijn oplossing: in 1816 kocht hij de glasblazerij van Baccarat, net aan de Franse kant, en verhuisde hij het kristalvak mee. Twee voormalige medewerkers van Vonêche richtten tien jaar later, in 1826, een kristalfabriek op in Seraing bij Luik: Val Saint Lambert. De twee grote namen van het Frans-Belgische kristal komen dus uit dezelfde Waalse werkplaats.

Wat maakt kristal tot kristal? Europese regels geven het antwoord sinds 1969. Volloodkristal, in het Frans cristal au plomb supérieur, bevat minstens 30 procent loodoxide; loodkristal minstens 24 procent; kristalglas zonder dat lood heeft lagere drempels. Baccarat werkt met volloodkristal. Dat lood maakt het glas zwaarder, zachter om te slijpen, helderder en sterker lichtbrekend, en het geeft de lange klank. Het maakt ook dat een goed geslepen Baccarat-stuk dieper en scherper kan worden gesneden dan gewoon glas, en dat is precies wat je met het oog en de vingertop controleert.

Het merk is een later hulpmiddel. Het beeld met karaf, glas en beker werd in de 19e eeuw als handelsmerk vastgelegd, maar werd op tafelkristal pas vanaf de jaren 1930 systematisch zuurgeëtst. Wat ervoor gemaakt werd, ging de wereld in met een papieren etiket of zonder enige aanduiding. Daarom beoordeelt een kenner 19e-eeuws Baccarat op model, slijpwerk en kristal, niet op het merk. En daarom is het zuurstempel ook het eerste wat een vervalser aanbrengt: het is het enige teken dat een koper zonder kennis herkent.

De markt betaalt voor drie dingen: echtheid, model en volledigheid. Losse Harcourt-glazen en andere klassieke modellen in goede staat gaan op Catawiki en bij veilinghuizen doorgaans voor tientallen euro's per stuk, en een volledige, onbeschadigde set van hetzelfde model brengt per glas merkbaar meer op dan dezelfde glazen los. Geslepen karaffen uit de late 19e en vroege 20e eeuw zitten vaak in de honderden euro's, naar model, staat en stop. Het hoogste segment zijn de presse-papiers uit de klassieke periode: een millefiori-presse-papier met datumstaafje B 1846 werd in 2018 bij Bonhams in Londen verkocht voor 1.375 pond, en gespecialiseerde handelaars vragen voor gedateerde exemplaren vandaag geregeld tussen 1.500 en 2.500 pond. Onderaan staat glas met een vals merk: dat is waard wat het als glas waard is, vaak een paar euro, en het merk maakt het eerder moeilijker verkoopbaar dan makkelijker.

• 19e eeuw tot de jaren 1930. Tafelkristal meestal ongemerkt, soms met een papieren etiket. Beoordelen op model, slijpwerk en kristal.
• Klassieke presse-papiers, vooral 1846 tot 1849. Geen stempel, maar soms een staafje met de letter B en een jaartal tussen de millefiori. Later gemaakte presse-papiers dragen een modern jaartal.
• Jaren 1930 tot ongeveer 1970. Het zuurgeëtste rondje met karaf, wijnglas en beker, en BACCARAT FRANCE eromheen, klein en mat onder de voet.
• Daarna en vandaag. Andere vormen van het merk, en op recente stukken het woord BACCARAT met de laser aangebracht, vaak met een rood achthoekig etiket en een doos met modelnaam.
• Wat nooit klopt. Een signatuur in handschrift, een merk dat met een diamantstift is gekrast, of een stempel dat groter en dieper is dan het rondje op gedocumenteerde stukken.

Het hoogste segment van de Baccarat-markt is geen glas om uit te drinken, maar een massief kristallen halve bol. Tussen ongeveer 1845 en 1860 maakten Baccarat, Saint-Louis en Clichy de presse-papiers die verzamelaars vandaag de klassieke periode noemen: millefiori van honderden dunne glasstaafjes, bloemen, vlinders en slangen, ingesloten in helder kristal. Baccarat dateerde een deel ervan met een staafje dat de letter B en een jaartal toont, vooral 1846 tot 1849.

Precies dat staafje wordt nagemaakt. Recente presse-papiers uit Aziatische en andere werkplaatsen dragen soms een B met een 19e-eeuws jaartal, of een geëtst of geperst Baccarat-merk op de bodem, dat een klassiek gewicht nooit had. Kijk daarom naar de kwaliteit van de staafjes zelf: bij een klassiek Baccarat zijn ze fijn, scherp en regelmatig, de kleuren zuiver, het kristal van de koepel helder zonder gele zweem. Grove, uitgelopen staafjes, felle synthetische kleuren en veel luchtbellen wijzen op een jonger stuk.

Ook de bodem spreekt. Een gewicht dat anderhalve eeuw op bureaus heeft gestaan, toont fijne slijtage aan de onderrand. Een vers geslepen of gepolijste bodem kan een beschadiging verbergen en drukt de waarde. En weet dat Baccarat vanaf de jaren 1950 opnieuw presse-papiers maakte, met een modern jaartal en vaak in een genummerde oplage: echt Baccarat, maar een andere markt dan de klassieke.

Veel kristal dat als Baccarat wordt aangeboden, is goed kristal van een ander huis. Dat is geen schande, maar het is een andere markt.

Saint-Louis. Ook uit Lotharingen, kristal sinds 1781 en de oudste kristalmaker van Frankrijk. Presse-papiers met een staafje SL en een jaartal. Zuurmerk met St Louis. Vaak even goed, soms duurder, maar niet hetzelfde.

Val Saint Lambert. Seraing, sinds 1826. Groot Belgisch huis met eigen modellen, kleurkristal en art deco. Merk Val St Lambert, vaak met Belgique of Belgium, of alleen een etiket. Voor de Belgische markt een begrip, internationaal goedkoper dan Baccarat.

Daum en Lalique. Nancy en de Elzas. Bekend om pâte de verre, gesatineerd en gegoten kristal, niet om klassiek geslepen tafelkristal. Gesigneerd Daum France of Lalique France, meestal gegraveerd.

Cristal d'Arques. Industrieel loodkristal uit Arques, sinds eind jaren 1960 in enorme oplagen. Vaak in Baccarat-achtige vormen, herkenbaar aan machinaal, ondieper slijpwerk en een sticker. Het is het glas dat het vaakst ten onrechte Baccarat heet.

Boheems en Aziatisch kristal. Tsjechisch kristal is vaak goed geslepen en kan een vals Baccarat-stempel dragen; recent Aziatisch kristal ook. Hier beslist de combinatie van checks 2, 4 en 5.

Slijpwerk is het handschrift van een kristalhuis. Bij Baccarat zie je diepe, scherpe sneden met glanzend gepolijste vlakken. Ruitpatronen, waaiers en sterren lopen tot in de hoeken door en sluiten daar exact aan, zonder overslaande lijnen of dubbele sneden. Kijk met een loep naar de bodem van een snede: bij met de hand geslepen en gepolijst kristal is die helder; bij zuur-gepolijst of machinaal werk soms licht mat of onregelmatig.

Geperst glas laat zich anders zien. De randen van het patroon zijn rond, het oppervlak tussen de motieven is licht golvend, en er loopt vaak een gietnaad over de zijkant, de schouder of de onderkant van de voet. De binnenkant van een geperste kom volgt soms de vorm van het patroon aan de buitenkant, wat bij geslepen kristal nooit het geval is. Voel met je vingertop: geslepen kristal snijdt bijna, geperst glas streelt.

Let ook op slijtage. Een echt oud glas heeft fijne krasjes onder de voet, in een kring waar het honderden keren over een tafel schoof. Een voet zonder enig spoor bij een stuk dat 19e-eeuws heet, of krassen die overal even dicht en in één richting lopen, zijn reden om beter te kijken.

Op de markt: neem het stuk in de hand voor je over de prijs praat. Voel het gewicht, tik zacht tegen de rand en luister naar de klank. Draai het om, zoek het merk en bekijk het met een loep: mat en scherp, of gekrast en wazig. Strijk over het slijpwerk, kijk naar de rand en de voet op bijgeslepen schilfers, en neem bij een karaf de stop eruit.

Online: vraag om een foto van de onderkant van de voet met het merk van dichtbij, in schuin licht, en om een foto tegen een lichte achtergrond. Vraag de hoogte en de diameter in centimeter en leg ze naast de maten van het model. Lees de beschrijving op de woorden die het verschil maken: Baccarat is iets anders dan in de stijl van Baccarat, type Baccarat of Frans kristal. En vraag bij een set hoeveel stukken een merk dragen.

Op veilingen en platforms als Catawiki: een goede omschrijving noemt het model, de periode, het merk, de maten en de staat, met name schilfers en bijgeslepen randen. Ontbreekt een van die vijf, vraag het na vóór je biedt. En weet dat een doos en een certificaat bij recent Baccarat de waarde verhogen, maar bij oud kristal niet bestaan.

Is kristal zonder Baccarat-merk vals? Nee. Baccarat-tafelkristal uit de 19e en het begin van de 20e eeuw is vaak ongemerkt of droeg alleen een papieren etiket. Het zuurgeëtste merk werd pas vanaf de jaren 1930 systematisch gebruikt. Zonder merk beslissen het kristal, het slijpwerk, het model en de maten.

Hoe ziet het echte Baccarat-merk eruit? Het klassieke merk is een klein, mat, zuurgeëtst rondje met een karaf, een wijnglas en een beker, en de woorden BACCARAT FRANCE, onder de voet. Recente stukken dragen het woord BACCARAT, met de laser aangebracht, vaak met een rood etiket. Een signatuur in handschrift hoort niet bij Baccarat-tafelkristal.

Hoe herken ik loodkristal? Loodkristal is zwaarder dan gewoon glas, helder zonder grijze of groene zweem, breekt het licht sterker en klinkt lang en helder als je zacht tegen de rand tikt. Volloodkristal bevat volgens de Europese norm minstens 30 procent loodoxide. Gewicht en klank tonen dat het kristal is, niet dat het Baccarat is.

Wat is mijn Baccarat-glas waard? Dat hangt af van model, periode, staat en volledigheid. Losse glazen van klassieke modellen gaan doorgaans voor tientallen euro's, karaffen vaak voor honderden, gedateerde presse-papiers uit de klassieke periode voor duizend tot enkele duizenden euro's. Een volledige, onbeschadigde set brengt per stuk meer op.

Mag Baccarat-kristal in de vaatwasser? Beter niet. De hitte en het vaatwasmiddel maken het oppervlak op termijn mat en kunnen het merk aantasten. Spoel met de hand in lauw water met een mild afwasmiddel, droog met een pluisvrije doek, en zet glazen nooit omgekeerd op hun rand weg.

AntiqBot leest bij kristal wat een foto toont: het merk en de vorm ervan, het slijpwerk en de scherpte van de randen, het model en de verhoudingen, de stop en de staat van rand en voet, en legt dat naast gedocumenteerde modellen en veilingresultaten. Wat een foto niet kan tonen, het gewicht en de klank, blijft werk voor de hand, en het rapport zegt dat ook. Tip: fotografeer het stuk van opzij tegen een lichte achtergrond, de onderkant van de voet met het merk van dichtbij in schuin licht, en bij een karaf de stop apart.

“Ik heb zes Harcourt-glazen gekocht, maar maar vier dragen het Baccarat-merk. Zijn de andere twee vals?”

Niet noodzakelijk. Sets worden in de loop van de jaren aangevuld, merken slijten weg bij intensief gebruik, en in sommige periodes werd niet elk stuk gemerkt. Leg de twee glazen naast de andere vier: zelfde hoogte, zelfde kelk, zelfde aantal facetten, zelfde gewicht en dezelfde klank? Dan zijn het waarschijnlijk echte Harcourts uit een andere levering. Is een glas lichter, klinkt het korter of zijn de facetten zachter, dan is het een vervanger van een ander merk, en hoort het niet in de prijs van de set.

Zelf een vraag over een object? Mail naar info@antiqbot.com

Volgende week in AntiqBot Weekly #35 leggen we een nieuw object op tafel, met opnieuw vijf checks om echt van namaak te scheiden.

AntiqBot Weekly verschijnt elke zondag. Alle edities · Lees ook editie 25: Gallé, echt cameoglas of TIP