Origineel schilderij of print? Vijf checks voor je koopt

Van rasterpuntjes onder de vernis tot het spieraam aan de achterkant: zo lees je een doek.

Vincent van Gogh, La Berceuse (Augustine Roulin), 1889, olieverf op doek, 92,7 x 73,7 cm, detail. The Metropolitan Museum of Art, The Walter H. and Leonore Annenberg Collection, publiek domein.

Op elke rommelmarkt en in elke kringwinkel hangen ze: landschappen in vergulde lijsten, bloemstukken met dikke verf, een portret met een signatuur in de hoek. Een deel is echt geschilderd, met de hand, laag na laag. Een groot deel is gedrukt, soms zo goed bewerkt dat de verkoper het zelf niet weet. Het verschil is geld: een origineel, ook van een onbekende hand, heeft een markt; een reproductie is decoratie. Je hebt geen labo nodig om het te zien. Schuin licht, een loep van een paar euro en een blik op de achterkant beslissen de meeste gevallen. Deze editie leert je die vijf checks.

Een schilderij is verf op een drager: doek, paneel of karton. Een reproductie is een afbeelding van een schilderij, gedrukt op papier of op doek. Tot daar is het simpel. Het wordt moeilijk omdat reproducties al anderhalve eeuw gemaakt worden om op schilderijen te lijken. In de 19e eeuw drukte men oleografieën: kleurenlitho's die met vernis werden afgewerkt en in een doekstructuur geperst, zodat ze in een lijst achter glas of zonder glas als olieverf oogden. In de 20e eeuw kwamen offsetdrukken op doek, en vandaag giclées: hoogwaardige inkjetprints op canvas, opgespannen op een spieraam, soms met de hand overgeschilderd.

Op de markt kom je daardoor vier soorten tegen. Echte schilderijen, van meesters tot amateurs. Reproducties op papier of doek zonder bewerking. Bewerkte reproducties: een print waarop achteraf vernis, transparante gel of een paar penseelstreken zijn aangebracht om reliëf te suggereren. En gemengde stukken, waarbij een gedrukte ondergrond deels overgeschilderd is. De eerste groep heeft echte waarde, ook een anoniem doek uit een goede periode. De andere drie zijn decoratie, hoe overtuigend de lijst ook is.

Het schilderij op de foto is La Berceuse van Vincent van Gogh, in 1889 geschilderd in Arles, nu in het Metropolitan Museum in New York. Kijk naar de bloemen op het behang: de verf staat er letterlijk bovenop, in dikke klodders die je onder schuin licht ziet schaduwen. Dat heet impasto. Kijk naar de groene jurk: brede, zichtbare streken die van richting veranderen waar de vorm verandert. En kijk naar de contourlijnen: ze zijn met een penseel getrokken, dik en dun, niet met een machine. Juist omdat Van Gogh zo vaak gereproduceerd wordt, is hij het beste lesmateriaal. Een print van dit doek, hoe scherp ook, heeft een vlak oppervlak. Een bewerkte print heeft reliëf, maar dat reliëf volgt de vormen niet, en onder de loep zie je eronder het patroon van de drukker.

Van Gogh schilderde La Berceuse niet één keer, maar vijf keer. Tussen december 1888 en maart 1889 maakte hij in Arles vijf versies van hetzelfde portret van Augustine Roulin, de vrouw van zijn vriend de postbode. Ze hangen vandaag verspreid over musea, waaronder het Metropolitan Museum in New York, het Kröller-Müller Museum in Otterlo en het Art Institute of Chicago. Dat de meester zelf zijn werk herhaalde, is in de kunstgeschiedenis gewoon: ateliers maakten kopieën en varianten, en ook later schilderden kunstschilders bekende werken na als oefening of op bestelling. Zo'n handgeschilderde kopie is geen print: het is een echt schilderij, met verf en penseel, maar niet van de meester. Op de markt is dat een eigen categorie, met een eigen prijs.

Hoe werd er gedrukt? Vier technieken bepalen wat je onder de loep ziet. De chromolithografie, uit de 19e eeuw, werd met een reeks stenen gedrukt, één per kleur. Onder de loep zie je een korrelige of gestippelde structuur, geen strak raster. Werd zo'n kleurenlitho gevernist en in een doekstructuur geperst, dan heette ze oleografie, letterlijk olieschrift, en hing ze in duizenden huiskamers als goedkoop alternatief voor een olieverfschilderij. De offsetdruk, vanaf de 20e eeuw, toont het bekende raster van ronde puntjes in cyaan, magenta, geel en zwart, die onder vergroting rozetten vormen.

De zeefdruk legt egale vlakken inkt neer met scherpe randen, zonder puntjes, maar ook zonder penseelstreek. En de giclée, sinds de jaren 1990, is een inkjetprint van hoge kwaliteit: onder de loep fijne, willekeurig verspreide druppeltjes, vaak op canvas gedrukt en op een spieraam gespannen. Daar komen de bewerkingen bovenop: vernis, gel met nagebootste penseelstreken, soms een paar echte toetsen verf in de lichtste partijen. Die bewerkingen veranderen de oppervlakte, maar niet wat eronder ligt. Daarom beslist de loep, op een plek waar geen toets is aangebracht.

De markt maakt een scherp onderscheid. Gewone reproducties op papier of doek, ook in een mooie lijst, gaan op markten en online doorgaans voor enkele tot enkele tientallen euro's, en vaak is de lijst meer waard dan het beeld. Oleografieën uit de 19e eeuw in hun originele vergulde lijst hebben een kleine eigen markt, meestal in dezelfde orde van grootte, met de lijst als grootste deel van de prijs. Handgeschilderde decoratieve doeken uit de 20e eeuw, vaak anoniem en in serie gemaakt voor de woningmarkt, zitten meestal in de tientallen euro's. Een echt schilderij van een vakbekwame hand uit een goede periode kan, ook zonder bekende naam, honderden euro's opbrengen, en een gedocumenteerd werk van een gekende schilder veel meer. Het verschil tussen de eerste en de laatste groep is precies wat de vijf checks blootleggen. Wat vrijwel nooit klopt: een prijs die verantwoord wordt met een beroemde naam op een doek dat een print blijkt.

• Oleografie, 19e en vroege 20e eeuw. Gevernist kleurenlitho, in doekstructuur geperst. Onder de loep een korrelige structuur, aan de achterkant vaak papier op karton of op doek gekleefd.
• Offsetdruk. Het meest gewone drukwerk. Regelmatig raster van ronde puntjes in vier kleuren, rozetten onder vergroting. Op papier of op doek.
• Zeefdruk. Egale vlakken inkt met scherpe randen, geen puntjes en geen penseelstreek. Vaak bij moderne en pop-art-reproducties.
• Giclée. Inkjetprint van hoge kwaliteit, meestal op canvas. Fijne, willekeurige druppeltjes. Strak, wit of gespiegeld beeld op de zijkanten, modern raam met nietjes.
• Bewerkte print of textured print. Een print met vernis, transparante gel of nagebootste penseelstreken erop. Glanst en heeft reliëf, maar onder de loep zie je in de vlakke delen het drukpatroon.
• Handgeschilderde kopie. Geen print maar echte verf, naar een bekend werk. Een schilderij, maar niet van de meester: eigen categorie en eigen prijs.

De bewerkte print is vandaag de grootste bron van vergissingen. Een fabrikant drukt een schilderij af op canvas en brengt er daarna, met de hand of met een machine, een laag transparante acryl of gel op aan, met streken en ribbels die op penseelwerk lijken. Het resultaat glanst als olieverf, heeft reliëf onder schuin licht en voelt onder de vingertop geschilderd aan. Wie alleen check 1 doet, laat zich vangen.

Het verraad zit in twee dingen. Het reliëf heeft overal ongeveer dezelfde hoogte en dezelfde richting, en het volgt de vormen niet: een streek loopt van de lucht zo de boomkruin in, of ligt in een vlak dat de schilder egaal zou hebben gelaten. En onder het reliëf ligt het drukbeeld. Zet je loep op een vlak deel, een stuk lucht, een achtergrond, een schaduw, en kijk door de glanzende laag heen. Puntjes of druppeltjes in een patroon betekenen: print, ongeacht wat erbovenop ligt.

Ook de omgekeerde fout komt voor. Een echt schilderij kan zo dun en glad geschilderd zijn, of zo zwaar gevernist, dat er nauwelijks reliëf is. Dan geeft check 1 weinig, en beslissen de loep, de randen en de achterkant. Geen enkele check is op zich voldoende; samen laten ze zelden twijfel.

De achterkant is het eerlijkste deel van een schilderij, omdat er zelden iemand aan denkt. Een 19e-eeuws doek is van linnen, met een onregelmatig weefsel, en aan de achterkant donkerder geworden door oxidatie en stof. Het spieraam is van massief hout met afgeschuinde kanten en gleufjes voor wiggen, de spiekers of nagels zijn soms geroest, en er kunnen krijtnummers, stempels van een verfhandelaar of etiketten van een lijstenmaker op staan.

Een moderne print op doek heeft een machinaal geweven katoen of polyester, aan de achterkant egaal en licht, opgespannen met nietjes op een licht raam van zacht hout, vaak met een sticker of een papieren hoesje. Een paneel of karton kan ook een schilderij zijn: kijk dan naar de rand van de drager en naar de verflaag aan de zijkant.

Wees voorzichtig met conclusies. Een oud doek kan verdoekt of opnieuw opgespannen zijn bij een restauratie, en een oude lijst kan rond een nieuwe print zitten. Neem de achterkant als getuige, niet als rechter: ze moet hetzelfde verhaal vertellen als de voorkant.

Niet elke prent is een reproductie. Een ets, een houtsnede of een litho die een kunstenaar zelf maakte, met de hand gedrukt in een beperkte oplage, genummerd en met potlood gesigneerd, is een origineel kunstwerk op papier, met een eigen markt. Dat is iets anders dan een fotomechanische afdruk van een schilderij, ook al zit er een nummer en een handtekening op.

Het onderscheid zit opnieuw onder de loep: een originele litho of ets toont de lijnen en korrels van de steen of de plaat, geen offsetraster. Een reproductie met een gedrukte handtekening of een handtekening in potlood naast een gedrukt beeld blijft een reproductie. Deze editie gaat over schilderijen en hun gedrukte kopieën; originele grafiek komt in een volgende editie aan bod.

Op de markt: neem een kleine loep en je gsm-lamp mee. Houd het licht schuin over het doek, kijk met de loep in een vlak deel, draai het stuk om en bekijk spieraam, doek en etiketten. Kijk langs de zijkant naar de rand van de verflaag. Dat kost twee minuten en beslist bijna altijd.

Online: vraag om een foto van de voorkant, van de achterkant, van een zijkant en van een detail in schuin licht, liefst met een vergroting van een vlak deel. Een verkoper die geen achterkant wil tonen, heeft vaak een reden. Lees de beschrijving op de woorden die het verschil maken: olieverf op doek is iets anders dan print op canvas, giclée, reproductie, naar of in de stijl van.

Op veilingen en platforms als Catawiki: een goede omschrijving noemt de techniek, de drager, de maten, de staat en wat er over de herkomst bekend is. Ontbreekt de techniek, vraag ze na vóór je biedt.

Hoe zie ik of een schilderij echt geschilderd is? Gebruik schuin licht en een loep. Een geschilderd doek toont reliëf dat de vormen volgt, gemengde kleur en penseelsporen. Een print toont onder de loep een patroon van puntjes of inktdruppeltjes, vooral in de vlakke delen. Kijk ook naar de randen en de achterkant: een oud spieraam en verf die onregelmatig over de rand loopt wijzen op een schilderij.

Kan een print reliëf hebben? Ja. Bewerkte prints krijgen achteraf vernis, transparante gel of nagebootste penseelstreken. Ze glanzen en voelen geschilderd aan. Kijk met de loep door de vernis heen in een vlak deel: zie je puntjes in een patroon, dan is het een print, hoe dik de laag ook is.

Wat is een oleografie? Een oleografie is een 19e-eeuwse kleurenlitho die gevernist en in een doekstructuur geperst werd om op een olieverfschilderij te lijken. Ze hing in veel huiskamers. Onder de loep zie je een korrelige drukstructuur in plaats van penseelwerk.

Is een handgeschilderde kopie een print? Nee. Een handgeschilderde kopie is een echt schilderij, met verf en penseel, maar naar het werk van een andere schilder. Het is een eigen categorie met een eigen prijs, en geen werk van de meester.

Wat is mijn schilderij waard? Dat hangt eerst af van de vraag of het geschilderd of gedrukt is. Reproducties gaan doorgaans voor enkele tot enkele tientallen euro's, decoratieve handgeschilderde doeken meestal voor tientallen, een vakbekwaam schilderij uit een goede periode voor honderden en meer. Techniek, staat, periode en herkomst bepalen de rest.

AntiqBot kijkt bij schilderijen naar wat een foto toont: de techniek, het oppervlak en de verflaag, de randen, de drager en het spieraam aan de achterkant, de signatuur en de staat, en zoekt vergelijkbare verkopen. Wat een foto niet goed kan tonen, zoals heel fijn reliëf of het patroon onder een dikke vernislaag, vraagt om een detailfoto. Tip: fotografeer de voorkant recht, de achterkant volledig, één zijkant, en een detail van een vlak deel van dichtbij in schuin licht.

“Mijn schilderij glanst, je voelt de penseelstreken en het hangt in een zware vergulde lijst. Toch twijfelt een vriend. Wie heeft gelijk?”

Glans, reliëf en een zware lijst bewijzen niets: precies die drie maken bewerkte prints overtuigend. Neem een loep en zoek een vlak deel, een stuk lucht of achtergrond waar geen streek ligt. Kijk door de glanzende laag heen. Zie je een regelmatig patroon van puntjes of fijne druppeltjes, dan is het een print met vernis of gel erop. Zie je gemengde verf, korrels en barstjes, dan is het geschilderd. Draai het daarna om: spieraam, doek en etiketten moeten hetzelfde verhaal vertellen.

Zelf een vraag over een object? Mail naar info@antiqbot.com

Volgende week in AntiqBot Weekly #36 leggen we een nieuw object op tafel, met opnieuw vijf checks om echt van namaak te scheiden.

AntiqBot Weekly verschijnt elke zondag. Alle edities · Lees ook editie 34: echt Baccarat of zwaar glas