Originele prent of reproductie? Vijf checks op een ets of gravure

Van de plaatrand in het papier tot het potlood in de marge: zo lees je een blad grafiek.

Albrecht Dürer, Melencolia I, 1514, gravure, blad 24,1 x 18,7 cm. The Metropolitan Museum of Art, Harris Brisbane Dick Fund, 1943, publiek domein.

Vorige week leerde je een geschilderd doek van een print te onderscheiden. Deze week gaan we een laag dieper: de prent zelf. Want niet elke afdruk is een reproductie. Een ets van Rembrandt, een houtsnede van Dürer of een litho van Toulouse-Lautrec is een origineel kunstwerk, door de kunstenaar bedacht om gedrukt te worden. Daarnaast circuleren miljoenen fotomechanische kopieën, latere herdrukken van versleten platen en bladen met een handtekening die er niet hoort. Ze hangen in dezelfde lijsten en liggen in dezelfde mappen op de brocante. Een loep, een blik op het papier en een beetje kennis van techniek beslissen het meestal. Deze editie leert je de vijf checks.

Een originele prent is een afdruk van een drukvorm die de kunstenaar zelf maakte of liet maken onder zijn toezicht: een koperplaat waarin gegraveerd of geëtst werd, een houtblok waaruit gesneden werd, een steen waarop getekend werd. Elke afdruk is een origineel, ook al bestaan er tientallen of honderden van. Een reproductie is iets anders: een fotografische of digitale kopie van een bestaand beeld, gedrukt met een techniek die niets met het oorspronkelijke kunstwerk te maken heeft.

Tussen die twee polen ligt een grijze zone, en daar zit het geld en de verwarring. Latere oplagen van originele platen, gedrukt na de dood van de kunstenaar. Kopieën door andere graveurs, soms al in de 16e eeuw gemaakt. Heliogravures, een fotomechanische techniek die een ets bijna perfect nabootst. En moderne bladen met een gedrukte of zelfs echte handtekening op een beeld dat de kunstenaar nooit als prent bedoelde. Wie de techniek kan lezen, ziet het verschil.

De prent op de foto is Melencolia I van Albrecht Dürer, in 1514 in Neurenberg in koper gegraveerd, nu in het Metropolitan Museum in New York. Alles op dit blad is met de burijn gesneden: een stalen snijstift die een V-vormige groef in het koper ploegt. Kijk naar de schaduw op het gewaad en op de muur: geen vlakken, maar lijnen die zwellen en dunner worden, kruisen en in puntjes eindigen. Kijk naar de veelvlak en de zandloper: elke vorm is opgebouwd uit arceringen die de ronding volgen.

Onder de loep is dit het verschil met elke reproductie. Een gegraveerde lijn heeft een scherp begin, een volle buik en een spits einde, en de inkt staat licht verheven op het papier. Een fotografische kopie van dezelfde prent toont onder vergroting ofwel een raster van puntjes, ofwel lijnen met zachte, wazige randen zonder reliëf. Dürer is daarom het perfecte lesmateriaal: zijn bladen zijn al vijf eeuwen lang gekopieerd, nagegraveerd en gereproduceerd.

In de rechterbovenhoek van Melencolia I hangt een magisch vierkant van vier op vier cijfers. Elke rij, elke kolom en beide diagonalen tellen op tot 34, en ook de vier hoeken en de vier middelste vakjes. In de onderste rij, in het midden, staan de cijfers 15 en 14 naast elkaar: het jaar waarin Dürer de plaat graveerde. Het is een van de oudste magische vierkanten in de westerse kunst.

Dürer was ook een van de eerste kunstenaars die zich tegen namaak verzette. Volgens de kunsthistoricus Vasari kopieerde de Italiaanse graveur Marcantonio Raimondi Dürers houtsnedereeks over het leven van Maria in koper, compleet met het monogram AD. Dürer zou naar Venetië gereisd zijn om klacht in te dienen. De uitspraak, zoals Vasari ze vertelt: kopiëren mocht, het monogram gebruiken niet. Of het precies zo verliep, is onder historici niet zeker. Maar de kopieën bestaan, en ze duiken tot vandaag op de markt op.

Er zijn vier grote families van druktechnieken, en elk laat een eigen spoor na. Bij hoogdruk, zoals houtsnede en linosnede, staat het beeld verheven op het blok en wordt de inkt op de hoogste delen gerold. De afdruk toont vette zwarten met soms een donkerder randje, en het beeld is vaak licht in het papier gedrukt. Bij diepdruk, zoals gravure, ets, droge naald, aquatint en mezzotint, zit de inkt in groeven in een metalen plaat. Onder hoge druk wordt het papier in die groeven geperst: de inkt staat verheven op het blad en de plaat laat een rand achter.

Bij vlakdruk, de lithografie, tekent de kunstenaar met vettig krijt of inkt op een steen of plaat. Vet stoot water af en trekt inkt aan, zodat alleen de tekening inkt vasthoudt. Er is geen reliëf en geen plaatrand, wel een typische korrel. Bij doordruk, de zeefdruk, wordt inkt door een fijn gaas geperst: egale, dikke vlakken met scherpe randen. Binnen elke familie bestaan varianten. Een droge naald krast direct in het koper en laat een opstaande braam die bij de eerste afdrukken een fluweelzachte, donkere lijn geeft. Die braam slijt snel, wat vroege afdrukken van droge naald veel waardevoller maakt dan latere.

De markt maakt een groot verschil tussen deze categorieën. Fotomechanische reproducties van oude meesters gaan op markten en online doorgaans voor enkele tot enkele tientallen euro's, en vaak is de lijst het duurste deel. Latere drukken van originele platen, zoals de herdrukken van Goya's Los Caprichos door de Spaanse staatsdrukkerij of 18e- en 19e-eeuwse afdrukken van Rembrandt-platen, hebben een eigen markt, meestal in de honderden euro's, afhankelijk van de kwaliteit van de afdruk. Oude kopieën door andere graveurs zitten vaak in dezelfde orde van grootte.

Een originele prent uit de oplage tijdens het leven van de kunstenaar is een andere wereld. Voor goede afdrukken van topbladen van Dürer of Rembrandt worden op de grote veilingen bedragen tot ver in de tienduizenden euro's betaald, voor uitzonderlijke afdrukken meer. Bij moderne grafiek bepalen de naam, de oplage, de staat en de echtheid van de handtekening de prijs. Wat bijna nooit klopt: een hoge prijs voor een blad dat onder de loep een raster toont, of een oude meester met een potloodhandtekening.

• Houtsnede. Hoogdruk uit een houtblok, in de lengterichting van de nerf gesneden. Vette zwarte lijnen, soms een inktrandje, beeld licht in het papier gedrukt. Dürer, Japanse prenten, het expressionisme.
• Gravure. Diepdruk met de burijn in koper. Scherpe lijnen die zwellen en spits eindigen, plaatrand, inkt in reliëf. Dürer, Schongauer, de graveurs van de 16e en 17e eeuw.
• Ets. Diepdruk waarbij de lijnen met zuur in een plaat met een wasgrond worden gebeten. Lijnen met gelijke dikte en ronde uiteinden, losser en vrijer dan een gravure. Rembrandt, Goya, Ensor.
• Droge naald. Diepdruk met een naald direct in het koper. Fluweelachtige, wazige lijnen door de braam, die snel slijt. Vaak gecombineerd met ets.
• Aquatint en mezzotint. Diepdruk voor vlakken en tonen in plaats van lijnen. Aquatint toont een fijne korrel van hars, mezzotint een fluwelen donkere ondergrond waaruit lichten geschraapt zijn.
• Lithografie. Vlakdruk van steen of zinkplaat. Krijtachtige korrel, geen plaatrand, geen reliëf. Toulouse-Lautrec, Daumier, de affichekunst.
• Heliogravure. Fotomechanische diepdruk uit de 19e en 20e eeuw. Heeft een plaatrand en lijkt sterk op een ets, maar onder de loep zie je een fijne, onregelmatige korrel ook binnen de lijnen. Vaak gebruikt voor reproducties van oude meesters.
• Offset. De gewone moderne drukpers. Raster van ronde puntjes, in kleur rozetten. Geen plaatrand, geen reliëf. Altijd een reproductie.

Een kunstenaar werkte vaak verder aan een plaat terwijl hij al afdrukken maakte. Elke tussenfase heet een staat. Rembrandt maakte van sommige etsen vier, vijf of meer staten, met toegevoegde of weggeschraapte figuren. Verzamelaars zoeken de staten op in een oeuvrecatalogus, en een zeldzame vroege staat is veel meer waard dan een latere.

Daarnaast leven platen vaak langer dan hun maker. Koperplaten van Rembrandt gingen na zijn dood van hand tot hand en werden tot in de 20e eeuw opnieuw gedrukt. De platen van Goya's Los Caprichos en Desastres de la guerra werden na zijn dood in meerdere oplagen gedrukt door de Spaanse staatsdrukkerij. Zulke latere drukken zijn echte afdrukken van de originele plaat, maar geen afdrukken uit de tijd van de kunstenaar. Ze zijn eerlijk te koop als dat zo beschreven staat, en worden een probleem als ze als vroege afdruk verkocht worden.

Hoe herken je een latere druk? Aan de scherpte: een vermoeide plaat geeft grijze, dunne lijnen en verliest de fijne arceringen eerst. Aan het papier: een 19e-eeuwse druk van een 17e-eeuwse plaat staat meestal op ander papier dan een vroege afdruk. En aan sporen van bijwerking: harde, nieuwe lijnen naast versleten oude.

De potloodhandtekening en het oplagenummer zijn een uitvinding van de moderne grafiekmarkt. Vanaf het einde van de 19e eeuw begonnen kunstenaars hun afdrukken met de hand te signeren en te nummeren, om te tonen dat ze de afdruk goedkeurden en dat de oplage beperkt was. Daarbij horen ook afkortingen als E.A. of A.P., de proefdrukken voor de kunstenaar, en H.C., hors commerce, buiten de handel.

Die tekens zijn nuttig, maar ze zijn ook het makkelijkst te vervalsen. Een potloodhandtekening kan later toegevoegd zijn. Een nummer zegt niets als het beeld zelf een offsetdruk is. En bij sommige kunstenaars is het helemaal mis gelopen: Salvador Dalí signeerde in zijn latere jaren grote aantallen blanco vellen, waarop achteraf beelden gedrukt werden waar hij nooit aan gewerkt had. Zijn grafiekmarkt is daardoor een mijnenveld, en zonder sluitende documentatie blijft een gesigneerde Dalí-prent een vraagteken.

De regel is eenvoudig. Kijk eerst naar de techniek van het beeld, pas daarna naar de handtekening. Een echte originele prent blijft origineel zonder handtekening. Een reproductie blijft een reproductie met handtekening.

Papier is de stille getuige van een prent. Tot het einde van de 18e eeuw werd papier met de hand geschept uit linnen en katoenen vodden. Houd het blad tegen het licht en je ziet het vergépatroon: fijne lijnen dicht naast elkaar, en daar haaks op, om de twee à drie centimeter, de kettinglijnen. Een watermerk, zoals een wapenschild, een hand of een kruik, kan helpen om het papier te dateren. Oude afdrukken zijn vaak in de rand afgesneden, soms tot op de plaatrand of het beeld.

Vanaf de 19e eeuw kwam machinaal papier op, gelijkmatig van structuur, en later papier met optische witmakers die onder uv-licht blauw oplichten. Een prent die beweert uit de 17e eeuw te komen en onder een uv-lampje blauw fluoresceert, staat op modern papier. Kijk ook naar vlekjes, roestplekjes en verkleuring: die zijn normaal bij oud papier, maar ze moeten over het hele blad logisch verdeeld zijn, niet alleen rond de rand alsof ze erop gezet zijn.

Op de markt: neem een loep van tien keer, een kleine zaklamp en, als je het hebt, een uv-lampje mee. Haal het blad als het kan uit de lijst, of kijk minstens schuin langs het glas naar de plaatrand. Kijk met de loep in de schaduwpartijen naar lijnen of puntjes. Houd het papier tegen het licht voor kettinglijnen en watermerk. Dat kost drie minuten.

Online: vraag om een foto van het hele blad met de marges, een detail met een loep of macrolens, en een foto in tegenlicht. Lees de beschrijving op de woorden die het verschil maken: ets, gravure of houtsnede is iets anders dan reproductie, heliogravure, naar, of gedrukt in de plaat. Vraag de maten van beeld en blad, en vergelijk ze met de oeuvrecatalogus. Een verkoper die geen detailfoto wil maken, heeft vaak een reden.

Op veilingen en platforms als Catawiki noemt een goede omschrijving de techniek, de staat volgens de catalogus, het papier, de marges, de staat van bewaring en de herkomst. Ontbreekt de techniek of de catalogusreferentie, vraag ze na voor je biedt.

Hoe zie ik of een prent een origineel of een reproductie is? Kijk met een loep in de donkere partijen. Een originele ets of gravure toont scherpe lijnen met inkt die licht verheven op het papier staat, en een plaatrand rond het beeld. Een litho toont een korrel. Een reproductie in offset toont een regelmatig raster van puntjes. Kijk daarna naar het papier en pas als laatste naar de handtekening.

Is een plaatrand een bewijs van echtheid? Nee. Een plaatrand toont dat het blad in een diepdrukpers gedrukt is, maar heliogravures hebben er ook een en reproducties krijgen soms achteraf een geperste rand. De plaatrand moet passen bij wat je onder de loep ziet: echte geëtste of gegraveerde lijnen.

Waarom heeft een oude prent geen potloodhandtekening? Omdat signeren en nummeren in potlood pas vanaf het einde van de 19e eeuw gebruikelijk werd. Oude meesters zoals Dürer en Rembrandt signeerden in de plaat of niet. Een oude meester met een potloodhandtekening en een oplagenummer is daarom verdacht.

Wat is een latere druk of herdruk? Een afdruk van de originele plaat, gemaakt na de dood van de kunstenaar of lang na de eerste oplage. Het is een echte afdruk, maar meestal minder scherp en minder waardevol dan een vroege afdruk. Herdrukken van Rembrandt en Goya zijn bekende voorbeelden.

Wat is mijn prent waard? Dat hangt eerst af van de vraag of het een originele prent of een reproductie is, en daarna van de kunstenaar, de staat, de kwaliteit van de afdruk, het papier en de staat van bewaring. Reproducties gaan doorgaans voor enkele tot enkele tientallen euro's, latere drukken vaak voor honderden, vroege afdrukken van topbladen voor veel meer.

AntiqBot kijkt bij grafiek naar wat een foto kan tonen: de techniek van de lijnen, de plaatrand en de marges, het papier, de signatuur en eventuele nummering, en vergelijkt met bekende bladen en verkopen. Wat een foto moeilijk toont, zoals het reliëf van de inkt of de kettinglijnen in het papier, vraagt om een detailfoto. Tip: fotografeer het hele blad recht van boven met de marges, een detail van een schaduwpartij zo dicht mogelijk, en het blad in tegenlicht.

“Ik heb een ets gekocht met een handtekening en een nummer in potlood, 45/150. Dan is ze toch origineel?”

Niet noodzakelijk. Handtekening en nummer zeggen pas iets als het beeld zelf gedrukt is met een originele techniek. Neem een loep en kijk in de donkerste partijen. Zie je scherpe lijnen met inkt die licht verheven staat, en een plaatrand rond het beeld, dan is het waarschijnlijk een echte ets. Zie je een raster van puntjes, dan is het een offsetdruk met een handtekening erbij: een gesigneerde reproductie, geen originele prent. Kijk daarna nog of de handtekening echt in potlood staat, met glans en druk in het papier, of mee gedrukt is.

Zelf een vraag over een object? Mail naar info@antiqbot.com

Volgende week in AntiqBot Weekly #37 leggen we een nieuw object op tafel, met opnieuw vijf checks om echt van namaak te scheiden.

AntiqBot Weekly verschijnt elke zondag. Alle edities · Lees ook editie 35: origineel schilderij of print