Perzisch tapijt: handgeknoopt of machinaal? Vijf checks voor je koopt

Van de achterkant tot de franjes: zo lees je een oosters tapijt.

Het Anhalt-medaillontapijt, Iran, waarschijnlijk eerste helft 16e eeuw, wol op katoen en zijde, asymmetrisch geknoopt, 792 x 419 cm (detail). The Metropolitan Museum of Art, Gift of Samuel H. Kress Foundation, 1946, publiek domein.

Vorige week ging het over prenten aan de muur. Deze week kijken we naar beneden, naar het object waar we letterlijk op staan. Het Perzisch tapijt ligt in miljoenen huiskamers, en het komt elke week op de markt: uit erfenissen, uit leeggemaakte huizen, op Catawiki en op de brocante. Maar onder het woord Perzisch zit van alles. Een tapijt dat in Iran met de hand geknoopt werd, een tapijt met een Perzisch patroon uit India, Pakistan of China, een getuft tapijt met een gelijmde rug, of een machinaal geweven kleed uit België. Ze kunnen van bovenaf verrassend op elkaar lijken. Draai je het tapijt om, dan vertelt het bijna altijd zijn eigen verhaal. Deze editie leert je de vijf checks.

Een handgeknoopt tapijt wordt op een weefgetouw gemaakt. Tussen de verticale draden, de schering, knoopt de weefster rij na rij kleine stukjes wol of zijde vast. Na elke rij worden een of meer horizontale draden, de inslag, ingeslagen en aangeklopt. Het pool, de zachte bovenkant, bestaat uit de afgeknipte uiteinden van die knopen. Een middelgroot tapijt telt honderdduizenden tot miljoenen knopen, en een weefster werkt er maanden aan, soms jaren.

Een machinaal tapijt wordt op een industriële weefstoel gemaakt, vaak in de stijl van een Perzisch tapijt. Daartussen zit het getufte tapijt: met een pistool worden lussen garen door een doek geschoten, die achteraf aan de achterkant met latex vastgelijmd en met een tweede doek afgedekt worden. Dat is snel en goedkoop, en van bovenaf lijkt het op een geknoopt tapijt. Het woord Perzisch op een label of in een advertentie zegt dus weinig. Wat telt is de constructie, en die lees je aan de achterkant.

Het tapijt op de foto is het Anhalt-medaillontapijt, nu in het Metropolitan Museum in New York. Het werd waarschijnlijk in de eerste helft van de 16e eeuw in Iran geknoopt, in de tijd van de Safavidische dynastie, toen de hofateliers de grote klassieke tapijten maakten. Het meet bijna acht meter op ruim vier. De schering is van katoen, de inslag van zijde, het pool van wol, en de knopen zijn asymmetrisch: de zogenaamde Perzische knoop. De naam verwijst naar het Duitse vorstenhuis Anhalt, dat het tapijt lang in bezit had.

Kijk naar de opbouw. In het midden een gelobd medaillon met een donker hart, daarboven en daaronder een kleinere cartouche, en rondom een veld vol fijne ranken, palmetten en wolkenbanden. Dat schema van medaillon, hoekstukken en randen werd in de eeuwen daarna duizenden keren herhaald, in steden als Tabriz, Kashan en Isfahan, en later in fabrieken over de hele wereld. Wie vandaag een tapijt met medaillon koopt, koopt een echo van tapijten zoals dit.

Het oudste gedateerde Perzische tapijt dat bewaard bleef, is het Ardabil-tapijt in het Victoria and Albert Museum in Londen. Het draagt in een cartouche een inscriptie met het jaar 946 van de islamitische jaartelling, dat is 1539 tot 1540, en de naam van de maker: Maqsud uit Kashan. Het tapijt heeft een tweelingbroer, die nu in het Los Angeles County Museum of Art ligt. Delen van het ene werden in de 19e eeuw gebruikt om het andere te herstellen.

Een ander klassiek Perzisch tapijt, het zogenaamde Clark-tapijt met sikkelbladeren uit de 17e eeuw, werd in 2013 bij Sotheby's in New York verkocht voor ruim 33 miljoen dollar. Dat is tot vandaag een van de hoogste prijzen ooit voor een tapijt. Het laat zien hoe groot de afstand is tussen een museaal stuk en het gemiddelde Perzisch tapijt in een woonkamer.

Er zijn twee grote knooptypes. De symmetrische of Turkse knoop wikkelt een draadje wol rond twee naast elkaar liggende scheringdraden, met beide uiteinden in het midden naar boven. Hij wordt vooral gebruikt in Turkije, de Kaukasus en in Turkssprekende streken van Iran, zoals rond Tabriz en Heriz. De asymmetrische of Perzische knoop wikkelt rond de ene draad en loopt los onder de andere, met één uiteinde tussen beide draden. Die knoop laat fijnere, vloeiendere patronen toe, en wordt veel gebruikt in centraal en oostelijk Iran, en in India en Pakistan. Het type knoop zegt dus iets over de streek, maar bewijst op zich niets: beide worden ook buiten hun traditionele gebied gebruikt.

De knoopdichtheid zegt veel over de fijnheid. Tel aan de achterkant op een lengte van tien centimeter het aantal knopen horizontaal, en op tien centimeter het aantal rijen verticaal. Vermenigvuldig beide getallen, en je hebt het aantal knopen per honderd vierkante centimeter. Vermenigvuldig dat met honderd, en je hebt het aantal knopen per vierkante meter. Een grof dorps- of nomadentapijt zit rond de honderdduizend knopen per vierkante meter, goede stadstapijten vaak tussen driehonderdduizend en een miljoen, en de fijnste zijden tapijten van Qom of Isfahan nog hoger.

Hoger is niet automatisch beter. Een grof geknoopt Heriz met mooie kleuren en een sterke tekening kan meer waard zijn dan een fijn, maar levenloos stadstapijt. Let ook op de zogenaamde jufti-knoop, waarbij de weefster één knoop rond vier draden legt in plaats van twee. Dat gaat twee keer zo snel, maar het tapijt wordt dunner en slijt sneller. Je herkent het aan de achterkant aan knopen die opvallend breed zijn tegenover hun hoogte.

De markt voor het gewone Perzische tapijt is de voorbije decennia sterk gedaald. Decoratieve handgeknoopte tapijten uit de tweede helft van de 20e eeuw, die ooit voor duizenden euro's in de winkel stonden, gaan vandaag op veilingen en online vaak voor enkele honderden euro's, en kleine of versleten stukken voor minder. De smaak verschoof naar strakke interieurs, het aanbod uit erfenissen is groot, en het transport van grote tapijten is duur. Machinale en getufte tapijten hebben op de tweedehandsmarkt zelden meer dan een gebruikswaarde.

Wat wel zijn waarde houdt: oude dorps- en nomadentapijten met natuurlijke kleuren en een sterke tekening, goede stadstapijten van voor ongeveer 1930 in goede staat, fijne gesigneerde stukken uit bekende ateliers, en echte zijde. Voor zulke tapijten worden op gespecialiseerde veilingen bedragen van enkele duizenden tot tienduizenden euro's betaald, voor topstukken meer. De staat weegt zwaar: versleten pool tot op de knopen, gaten, motten, verkleurde vlekken of slechte herstellingen kunnen de waarde halveren.

Een factor die buiten Europa meespeelt: de Verenigde Staten verboden de invoer van Iraanse tapijten opnieuw in 2018, na een korte opening in 2016. Een Amerikaanse koper kan dus niet zomaar een Iraans tapijt laten opsturen. Voor kopers en verkopers in de Europese Unie geldt dat verbod niet, maar het maakt de markt voor nieuw Iraans werk kleiner.

• Tabriz. Grote stad in het noordwesten van Iran, met een lange traditie van stadstapijten. Vaak medaillons of bloemenvelden, meestal met de symmetrische knoop, van grof tot zeer fijn.
• Heriz. Dorpen rond Heriz, ten oosten van Tabriz. Krachtige, geometrische medaillons in roestrood, blauw en ivoor, grof geknoopt en zeer sterk. Oude stukken zijn gewild.
• Kashan. Stad in centraal Iran, bekend om fijne wollen en zijden tapijten, vaak met een diep rood of blauw veld en een medaillon. Ook de stad van Maqsud, de maker van het Ardabil-tapijt.
• Isfahan en Nain. Fijne stadstapijten met Perzische knoop, vaak met zijden contouren. Nain kenmerkt zich door ivoor en blauw, Isfahan door rijke kleuren en een zeer fijne tekening.
• Qom. Jonge traditie uit de 20e eeuw, bekend om zijden tapijten met een zeer hoge knoopdichtheid. Hier wordt vaak viscose als zijde verkocht, zie verder.
• Kerman. Stad in het zuidoosten, met een lange traditie en zachte, pastelachtige kleuren in tapijten voor de westerse markt in het begin van de 20e eeuw.
• Ghashghai, Afshar en Baluch. Nomaden- en stammentapijten met geometrische motieven, dieren en kleine figuren, vaak in diepe rode en blauwe tinten. Grof, maar vol karakter.
• Perzisch patroon, geen Perzisch tapijt. Bokhara uit Pakistan, Indo-Perzisch uit India, Chinese tapijten in Perzische stijl: handgeknoopt, maar niet uit Iran. Ze zijn eerlijk te koop als dat zo beschreven staat.

Tot het einde van de 19e eeuw werd wol geverfd met plantaardige en dierlijke kleurstoffen: meekrap voor rood, indigo voor blauw, wouw of granaatappelschil voor geel, en combinaties daarvan voor groen en paars. Vanaf de tweede helft van de 19e eeuw kwamen synthetische anilinekleurstoffen op. De vroege varianten bleken niet lichtecht en niet kleurvast: rood verbleekte naar roze of grijs, paars werd bruin, en sommige kleuren liepen uit bij het wassen. In latere decennia kwamen betere synthetische kleurstoffen op de markt, en de meeste tapijten van de 20e eeuw zijn daarmee geverfd. Dat is op zich geen fout.

Een probleem zijn de kunstgrepen om een nieuw tapijt oud te laten lijken. Een chemische was met chloor of zuur verzacht felle kleuren en geeft een zijdeachtige glans, maar maakt de wol bros. Een theewas geeft een gelige, antieke ondertoon. Tapijten worden soms ook maandenlang in de zon gelegd, of het pool wordt kort afgeschoren om slijtage te suggereren. En versleten plekken worden soms met viltstift of verf bijgekleurd. Je herkent dat aan kleuren die aan de voet van het pool feller zijn dan aan de top, aan een opvallend gelijke vergeling over het hele tapijt, en aan verf die afgeeft op een vochtig wit doekje.

Zijden tapijten zijn het duurste segment, en daar wordt dus ook het meest gesjoemeld. Veel tapijten die als zijde verkocht worden, zijn gemaakt van viscose, ook kunstzijde of bambooszijde genoemd. Viscose glanst sterk, voelt koel en glad aan, maar is veel minder sterk dan zijde. Het pool plooit en vervilt snel, en bij contact met water wordt het slap en kan het verkleuren.

De klassieke test is de brandproef: trek uit de franje of een onopvallende plek een enkel draadje los en houd het voorzichtig in een vlam. Echte zijde verbrandt traag, ruikt naar verschroeid haar en laat een bros, zwart bolletje as achter dat je fijn kunt wrijven. Viscose verbrandt snel met een vlam, ruikt naar verbrand papier en laat een fijne grijze as achter. Doe dit alleen met toestemming van de verkoper, en nooit op het tapijt zelf. Zonder brandproef helpt de prijs al: een echte, fijne zijden Qom van een behoorlijk formaat kost nooit enkele honderden euro's in de winkel.

Op de markt: draai het tapijt altijd om, ook als het zwaar is. Kijk naar de knopen aan de achterkant, de franjes, de zijkanten en de maten. Buig het pool open om de knopen te zien. Wrijf met een vochtige witte zakdoek over een donkere kleur om te zien of ze afgeeft. Kijk in tegenlicht naar dunne plekken en gaten, en ruik eraan: een muffe geur kan op vocht of schimmel wijzen. Dat kost vijf minuten, en het voorkomt de meeste vergissingen.

Online: vraag altijd om een foto van de volledige achterkant, een detail van de achterkant met een meetlat erbij, een foto van beide franjes en van een zijkant. Met een meetlat in beeld kun je de knopen zelf tellen. Lees de beschrijving op de woorden die het verschil maken: handgeknoopt is iets anders dan handgemaakt, handgetuft of machinaal. Perzisch design of Perzische stijl betekent vaak niet uit Iran. Vraag de exacte maten van beide uiteinden.

Denk aan de kosten na de aankoop. Een grote vuile of beschadigde Perzische kan een professionele was, randherstelling of nieuwe franjes nodig hebben, en dat kost al snel meer dan het tapijt op een veiling. Reken die kosten mee in je bod.

Hoe zie ik of een Perzisch tapijt handgeknoopt is? Draai het om. Bij een handgeknoopt tapijt is het patroon aan de achterkant scherp en opgebouwd uit kleine, individuele knopen in rijen. De franjes zijn het einde van de scheringdraden en lopen door in het tapijt. Bij een machinaal tapijt is de achterkant strak en egaal, bij een getuft tapijt bedekt een doek of latex de achterkant.

Wat is het verschil tussen handgeknoopt en handgetuft? Bij handgeknoopt wordt elke knoop apart rond de scheringdraden gelegd, wat maanden duurt. Bij handgetuft worden met een pistool lussen garen door een doek geschoten en aan de achterkant vastgelijmd met latex. Een getuft tapijt is veel goedkoper, minder duurzaam en heeft op de tweedehandsmarkt weinig waarde.

Hoe tel ik de knopen van een tapijt? Tel aan de achterkant het aantal knopen op tien centimeter breedte en het aantal rijen op tien centimeter hoogte. Vermenigvuldig beide getallen en daarna met honderd: dat is het aantal knopen per vierkante meter. Grove tapijten zitten rond honderdduizend, fijne stadstapijten vaak boven driehonderdduizend.

Is mijn zijden tapijt echt zijde? Veel zogenaamde zijden tapijten zijn van viscose. Met toestemming van de verkoper kun je een los draadje uit de franje verbranden: zijde ruikt naar verschroeid haar en laat een bros bolletje as achter, viscose ruikt naar verbrand papier en laat fijne grijze as achter. Een zeer lage prijs voor een groot zijden tapijt is al een waarschuwing.

Wat is mijn Perzisch tapijt waard? Dat hangt eerst af van de vraag of het handgeknoopt is, en daarna van de streek, de leeftijd, de fijnheid, de kleuren en vooral de staat. Gewone decoratieve tapijten uit de 20e eeuw gaan vandaag vaak voor enkele honderden euro's. Oude dorps- en stadstapijten in goede staat, fijne gesigneerde stukken en echte zijde kunnen veel meer opbrengen. Machinale en getufte tapijten hebben meestal alleen gebruikswaarde.

AntiqBot kijkt bij een tapijt naar wat een foto kan tonen: het patroon en de compositie, de kleuren, de randen, de franjes en, als je ze meestuurt, de achterkant en de knopen. Daarmee herkent AntiqBot het type en de streek, en vergelijkt het met bekende verkopen. Een foto van alleen de voorkant is voor een tapijt te weinig. Tip: fotografeer het hele tapijt recht van boven, de volledige achterkant, een detail van de achterkant met een meetlat erbij, en een franje van dichtbij.

“Ik heb een Perzisch tapijt geërfd met een label waarop ‘100% wol, handgemaakt’ staat. Dan is het toch geknoopt?”

Niet noodzakelijk. Handgemaakt is een ruim woord, en ook een handgetuft tapijt valt daaronder. Draai het tapijt om. Zie je aan de achterkant een scherp patroon van kleine knopen in rijen, en lopen de franjes door als het einde van de scheringdraden, dan is het geknoopt. Zie je een doek of een laag latex die de hele achterkant bedekt, dan is het getuft: met de hand gemaakt, maar geen geknoopt tapijt, en op de tweedehandsmarkt veel minder waard. Een label met de herkomst en de knoopdichtheid is nuttig, maar het tapijt zelf is het betrouwbaarste document.

Zelf een vraag over een object? Mail naar info@antiqbot.com

Volgende week in AntiqBot Weekly #38 leggen we een nieuw object op tafel, met opnieuw vijf checks om echt van namaak te scheiden.

AntiqBot Weekly verschijnt elke zondag. Alle edities · Lees ook editie 36: originele prent of reproductie